Λύσεις Α΄ Μέρος Κεφ.4 Λιμάνια – ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Ενδεικτικές απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου.

Ερώτηση 1

Εκφώνηση. Πώς διακρίνουμε τις μεταφορές που γίνονται μέσω του υγρού στοιχείου;

Σκέψη. Το κριτήριο είναι ΠΟΥ γίνεται η μεταφορά — σε ποιο είδος υδάτινης έκτασης. Τρεις κατηγορίες.

Ανάλυση.

• Οι μεταφορές μέσω του υγρού στοιχείου διακρίνονται σε:
• • Ποτάμιες μεταφορές.
• • Λιμναίες μεταφορές.
• • Θαλάσσιες μεταφορές.
• Τόσο οι πλωτοί ποταμοί όσο και οι λίμνες αποτελούν μεγάλους «υδάτινους δρόμους» για μια χώρα.
• Ο άνθρωπος κατασκευάζει διαφορετικούς τύπους πλοίων, ώστε να πλέουν με μεγαλύτερη αξιοπιστία σε ποταμούς, λίμνες ή θάλασσες.

Ενδεικτική απάντηση. Σε ποτάμιες, λιμναίες και θαλάσσιες. Οι πλωτοί ποταμοί και οι λίμνες αποτελούν μεγάλους «υδάτινους δρόμους» για μια χώρα, και γι' αυτό κατασκευάζονται διαφορετικοί τύποι πλοίων για κάθε περίπτωση.

Πρόσεξε:

• Μην πεις μόνο «θαλάσσιες»: η εκφώνηση λέει «υγρού στοιχείου», που περιλαμβάνει και τα εσωτερικά ύδατα (ποτάμια, λίμνες).

Ερώτηση 2

Εκφώνηση. Τι περιλαμβάνει η οργάνωση των θαλάσσιων μεταφορών;

Σκέψη. Δύο σκέλη: ο ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΟΣ μηχανισμός (ποιοι εμπλέκονται) και τα ΕΡΓΑ ΥΠΟΔΟΜΗΣ (τι κατασκευάζεται). Το βιβλίο τα αναφέρει και τα δύο.

Ανάλυση.

• Η οργάνωση των μεταφορών μέσω της ναυσιπλοΐας απαιτεί τη λειτουργία ενός πολύπλοκου οργανωτικού μηχανισμού, που περιλαμβάνει:
• • Εφοπλιστές.
• • Επιχειρήσεις φορτοεκφόρτωσης.
• • Λιμενικούς οργανισμούς.
• • Ναυαγοσωστικές επιχειρήσεις.
• • Ναυλομεσιτικά γραφεία.
• • Νηογνώμονες κ.λπ.
• Απαιτεί επίσης τη δημιουργία εσωτερικών και εξωτερικών έργων υποδομής των λιμανιών, όπως κυματοθραύστες, μώλοι, βραχίονες, κρηπιδώματα, υπόστεγα, συγκοινωνιακές αρτηρίες, γέφυρες κ.λπ.

Ενδεικτική απάντηση. Απαιτεί έναν πολύπλοκο οργανωτικό μηχανισμό που περιλαμβάνει εφοπλιστές, επιχειρήσεις φορτοεκφόρτωσης, λιμενικούς οργανισμούς, ναυαγοσωστικές επιχειρήσεις, ναυλομεσιτικά γραφεία, νηογνώμονες κ.λπ., καθώς και τη δημιουργία εσωτερικών και εξωτερικών έργων υποδομής των λιμανιών (κυματοθραύστες, μώλοι, βραχίονες, κρηπιδώματα, υπόστεγα, συγκοινωνιακές αρτηρίες, γέφυρες).

Πρόσεξε:

• Η απάντηση θέλει ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ σκέλη: ανθρώπους/φορείς ΚΑΙ έργα. Αν αναφέρεις μόνο το ένα, η απάντηση είναι ελλιπής.

Ερώτηση 3

Εκφώνηση. Τι είναι το λιμάνι;

Σκέψη. Ο ορισμός έχει δύο στρώσεις: ο ΒΑΣΙΚΟΣ (υδάτινη λεκάνη) και η ΣΗΜΕΡΙΝΗ διευρυμένη έννοια, που περιλαμβάνει και την ξηρά. Η πλήρης απάντηση δίνει και τις δύο.

Ανάλυση.

• ΒΑΣΙΚΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Λιμάνι είναι η υδάτινη λεκάνη, φυσική ή τεχνητή, όπου εισπλέουν και εκπλέουν πλοία, το μέγεθος των οποίων είναι ανάλογο με το βάθος των υδάτων.
• ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΔΙΕΥΡΥΜΕΝΗ ΕΝΝΟΙΑ: η έννοια έχει διευρυνθεί και περιλαμβάνει τις εγκαταστάσεις της ξηράς, όπως αποβάθρες, αποθήκες, κρηπιδώματα, γερανογέφυρες, δεξαμενές και άλλο μηχανολογικό εξοπλισμό.
• Περιλαμβάνει δύο ζώνες: τη θαλάσσια ζώνη του λιμανιού και τη χερσαία ζώνη αυτού.
• Το σημερινό λιμάνι δεν παρέχει στα πλοία μόνο αγκυροβόλιο για ασφαλή παραμονή (όπως κυρίως στο παρελθόν), αλλά και τα μέσα γρήγορης και οικονομικής φορτοεκφόρτωσης και αποθήκευσης των εμπορευμάτων σε οποιαδήποτε μορφή διακίνησής τους (χύμα, υγρά καύσιμα, εμπορευματοκιβώτια κ.λπ.).
• Σήμερα το λιμάνι θεωρείται ωφελιμιστική επιχειρηματική μονάδα κοινής ωφελείας: ανήκει στην κοινότητα, αλλά λειτουργεί με τους κανόνες της επιχειρηματικής οργάνωσης για το καλό του κοινωνικού συνόλου.

Ενδεικτική απάντηση. Λιμάνι είναι η υδάτινη λεκάνη, φυσική ή τεχνητή, όπου εισπλέουν και εκπλέουν πλοία, το μέγεθος των οποίων είναι ανάλογο με το βάθος των υδάτων. Σήμερα η έννοια έχει διευρυνθεί και περιλαμβάνει και τις εγκαταστάσεις της ξηράς (αποβάθρες, αποθήκες, κρηπιδώματα, γερανογέφυρες, δεξαμενές, μηχανολογικό εξοπλισμό) — δηλαδή δύο ζώνες: τη θαλάσσια και τη χερσαία. Το σημερινό λιμάνι δεν παρέχει μόνο αγκυροβόλιο, αλλά και τα μέσα γρήγορης και οικονομικής φορτοεκφόρτωσης και αποθήκευσης των εμπορευμάτων.

Πρόσεξε:

• Το «ανάλογο με το βάθος των υδάτων» δεν είναι λεπτομέρεια: το βάθος καθορίζει ποια πλοία μπορούν να εξυπηρετηθούν.
• Ιστορικά η έννοια πέρασε από τρία στάδια: εθνικός δρόμος/λεωφόρος (public highway) -> μονάδα κοινής ωφελείας (community utility) -> ωφελιμιστική επιχειρηματική μονάδα κοινής ωφελείας (utility business enterprise).

Ερώτηση 4

Εκφώνηση. Πώς διακρίνουμε τα λιμάνια ανάλογα με την τοποθέτησή τους;

Σκέψη. Η θέση δίνει δύο ανεξάρτητες διακρίσεις: το είδος του νερού (θαλάσσια/ποτάμια/λιμναία) και τη σχέση με την παλίρροια (εξωτερικά/εσωτερικά).

Ανάλυση.

• Ανάλογα με τη θέση τους, τα λιμάνια διακρίνονται σε:
• α. Θαλάσσια λιμάνια.
• β. Ποτάμια λιμάνια.
• γ. Λιμναία λιμάνια.
• ΕΠΙΣΗΣ διακρίνονται σε λιμάνια εξωτερικά (ανοιχτά) και εσωτερικά (κλειστά):
• • Τα ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ (ανοιχτά) είναι τα περισσότερα· έχουν συνεχή φυσική επικοινωνία με τη θάλασσα και ΔΕΝ επηρεάζονται από την παλίρροια.
• • Τα ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ (κλειστά) επηρεάζονται από την παλίρροια, το μέγεθος της οποίας σε αυτά είναι υψηλό. Για να ανεξαρτητοποιηθεί η στάθμη της θαλάσσιας επιφάνειας του λιμανιού από τις διακυμάνσεις της παλίρροιας, χρησιμοποιούνται υδατοφράκτες. Τέτοια λιμάνια είναι της Χάβρης, της Αμβέρσας κ.λπ.

Ενδεικτική απάντηση. Ανάλογα με τη θέση τους: θαλάσσια, ποτάμια και λιμναία. Επίσης διακρίνονται σε εξωτερικά (ανοιχτά) — τα περισσότερα, με συνεχή φυσική επικοινωνία με τη θάλασσα, που δεν επηρεάζονται από την παλίρροια — και εσωτερικά (κλειστά), που επηρεάζονται από την παλίρροια και χρησιμοποιούν υδατοφράκτες για να ανεξαρτητοποιήσουν τη στάθμη τους (π.χ. Χάβρη, Αμβέρσα).

Πρόσεξε:

• Ο υδατοφράκτης είναι η λύση στο πρόβλημα της παλίρροιας: κρατά σταθερή τη στάθμη μέσα στο λιμάνι ενώ έξω αυτή ανεβοκατεβαίνει.
• Δες το ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2 (σελ. 39) με όλες τις διακρίσεις των λιμανιών.

Ερώτηση 5

Εκφώνηση. Πώς διακρίνουμε τα λιμάνια ανάλογα με το σκοπό και τη λειτουργία τους;

Σκέψη. Έξι κατηγορίες. Το κριτήριο είναι ΤΙ εξυπηρετεί το λιμάνι: πόλεμο, καταφύγιο, ψάρεμα, εμπόριο, επιβάτες ή αναψυχή.

Ανάλυση.

• α. ΠΟΛΕΜΙΚΑ (ναύσταθμοι): διαθέτουν κατάλληλες εγκαταστάσεις για την προσόρμιση, τον ανεφοδιασμό και την επισκευή των πολεμικών πλοίων. Η θέση τους επιλέγεται σε προφυλαγμένες αλλά συγχρόνως ανοικτές ακτές, ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος εγκλωβισμού τους από εχθρικό στόλο.
• β. ΛΙΜΑΝΙΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟΥ (ή καταφυγής): προσφέρουν καταφύγιο στα πλοία που, λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών ή μηχανικών βλαβών, δεν μπορούν να συνεχίσουν την πορεία τους.
• γ. ΑΛΙΕΥΤΙΚΑ: κατασκευασμένα για να εξυπηρετούν τα αλιευτικά σκάφη, με εγκαταστάσεις φορτοεκφόρτωσης, συντήρησης και διάθεσης των αλιευμάτων, μονάδες επεξεργασίας και τυποποίησης.
• δ. ΕΜΠΟΡΙΚΑ: εξυπηρετούν την εμπορική δραστηριότητα της ενδοχώρας και τη διακίνηση των εμπορευμάτων.
• ε. ΕΠΙΒΑΤΙΚΑ: εξυπηρετούν τη διακίνηση των επιβατών και την επιβατηγό ναυτιλία. Σήμερα, με τη διάδοση του αεροπλάνου, βρίσκονται σε φθίνουσα απόδοση και συνυπάρχουν με τα εμπορικά λιμάνια.
• στ. ΜΑΡΙΝΕΣ: λιμάνια με προορισμό την αποκλειστική εξυπηρέτηση επαγγελματικών ή μη τουριστικών πλοίων και πλοιαρίων, που χρησιμοποιούνται για τη θαλάσσια ψυχαγωγία, περιήγηση ή ναυταθλητισμό.

Ενδεικτική απάντηση. Σε πολεμικά (ναύσταθμοι), λιμάνια καταφυγίου, αλιευτικά, εμπορικά, επιβατικά και μαρίνες.

Πρόσεξε:

• Στα αλιευτικά: όταν δεν είναι δυνατή η δημιουργία χωριστού αλιευτικού λιμανιού, δημιουργείται μέσα σε εμπορικό λιμάνι ειδική προβλήτα για το εμπόριο των αλιευμάτων, που ονομάζεται ιχθυόσκαλα.
• Δες το ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2 (σελ. 39).

Ερώτηση 6

Εκφώνηση. Ποια ονομάζονται εμπορικά λιμάνια και ποιες οι διακρίσεις τους;

Σκέψη. Πρώτα ο ορισμός, μετά οι τρεις υποδιαιρέσεις. Το κριτήριο των υποδιαιρέσεων είναι πού πηγαίνει το μεγαλύτερο μέρος της ΕΤΗΣΙΑΣ ΚΙΝΗΣΗΣ.

Ανάλυση.

• ΕΜΠΟΡΙΚΑ λιμάνια είναι αυτά που χρησιμοποιούνται για την εξυπηρέτηση της εμπορικής δραστηριότητας της ενδοχώρας και για τη διακίνηση των εμπορευμάτων.
• Διακρίνονται σε:
• (1) ΛΙΜΑΝΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ (ή εισαγωγικό): χαρακτηρίζεται έτσι όταν το μεγαλύτερο τμήμα της ετήσιας κίνησής του παρουσιάζει η εισαγωγή εμπορευμάτων από το εξωτερικό.
• (2) ΛΙΜΑΝΙ ΕΞΑΓΩΓΗΣ (ή εξαγωγικό): εκείνο στο οποίο το μεγαλύτερο τμήμα της ετήσιας κίνησής του αφορά την εξαγωγή εμπορευμάτων.
• (3) ΔΙΑΜΕΤΑΚΟΜΙΣΤΙΚΟ ΛΙΜΑΝΙ: εκείνο στο οποίο καταπλέουν πλοία για εκφόρτωση εμπορευμάτων, τα οποία στη συνέχεια φορτώνονται σε άλλα πλοία με προορισμό το εξωτερικό.

Ενδεικτική απάντηση. Εμπορικά είναι τα λιμάνια που χρησιμοποιούνται για την εξυπηρέτηση της εμπορικής δραστηριότητας της ενδοχώρας και τη διακίνηση των εμπορευμάτων. Διακρίνονται σε εισαγωγής (το μεγαλύτερο τμήμα της ετήσιας κίνησης είναι εισαγωγές), εξαγωγής (το μεγαλύτερο τμήμα είναι εξαγωγές) και διαμετακομιστικά (τα εμπορεύματα εκφορτώνονται και ξαναφορτώνονται σε άλλα πλοία με προορισμό το εξωτερικό).

Πρόσεξε:

• Το διαμετακομιστικό λιμάνι είναι «σταθμός μετεπιβίβασης» του φορτίου: το εμπόρευμα δεν προορίζεται για την ενδοχώρα, απλώς αλλάζει πλοίο.
• Το κριτήριο εισαγωγικό/εξαγωγικό είναι ΠΟΣΟΤΙΚΟ: κρίνεται από το πού πηγαίνει το μεγαλύτερο μέρος της ετήσιας κίνησης.

Ερώτηση 7

Εκφώνηση. Πώς διακρίνονται τα λιμάνια ανάλογα με την τελωνειακή μεταχείριση των φορτίων τους;

Σκέψη. Δύο κατηγορίες, με κριτήριο αν πληρώνονται δασμοί. Και μια σημαντική εξέλιξη: το ελεύθερο λιμάνι περιορίστηκε σε ελεύθερη ζώνη — και το γιατί έχει σημασία.

Ανάλυση.

• α. ΤΕΛΩΝΕΙΑΚΑ ΛΙΜΑΝΙΑ: τα εμπορεύματα που εισάγονται υπόκεινται σε τελωνειακές διατυπώσεις και σε δασμούς.
• β. ΕΛΕΥΘΕΡΑ ΛΙΜΑΝΙΑ: σε αυτά διακινούνται ελεύθερα τα εισαγόμενα εμπορεύματα, χωρίς να καταβληθούν δασμοί και φόροι.
• Κατά την επίσημη ορολογία του Συμβουλίου Τελωνειακής Συνεργασίας των Βρυξελλών, ελεύθερο λιμάνι είναι το λιμάνι ή μέρος λιμανιού ή άλλος χώρος με καθορισμένα όρια, επιτηρούμενος από το τελωνείο της περιοχής, μέσα στον οποίο γίνονται δεκτά εμπορεύματα ελεύθερα τελωνειακών δασμών και φόρων, χωρίς να υπόκεινται σε τελωνειακό έλεγχο. Τα εμπορεύματα αυτά μπορούν να εναποτεθούν, να αποταμιευθούν και να συσκευασθούν χωρίς κανένα περιορισμό.
• ΕΠΕΙΔΗ όμως το καθεστώς αυτό εγκυμονεί κινδύνους για την εθνική οικονομία μιας χώρας (λαθρεμπόριο), το ελεύθερο λιμάνι περιορίστηκε σε μια ειδική περιοχή που λέγεται ΕΛΕΥΘΕΡΗ ΖΩΝΗ.
• Η ελεύθερη ζώνη είναι περιορισμένη έκταση μέσα στο λιμάνι, που διαθέτει εγκαταστάσεις και αποθηκευτικούς χώρους και θεωρείται ότι είναι έξω από τα τελωνειακά σύνορα της χώρας· η διακίνηση των εμπορευμάτων γίνεται χωρίς φόρους ή δασμούς.
• Αν παρέχει εμπορικές διευκολύνσεις (εναπόθεση, αποταμίευση, ανασυσκευασία), χαρακτηρίζεται ΕΜΠΟΡΙΚΗ ελεύθερη ζώνη. Αν παρέχει με ειδικό κανονισμό διευκολύνσεις για μεταποίηση εμπορευμάτων και επεξεργασία πρώτων υλών, χαρακτηρίζεται ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ελεύθερη ζώνη.

Ενδεικτική απάντηση. Σε τελωνειακά (τα εισαγόμενα εμπορεύματα υπόκεινται σε τελωνειακές διατυπώσεις και δασμούς) και ελεύθερα (τα εμπορεύματα διακινούνται χωρίς δασμούς και φόρους). Επειδή το καθεστώς του ελεύθερου λιμανιού εγκυμονεί κινδύνους (λαθρεμπόριο), περιορίστηκε σε μια ειδική περιοχή, την ελεύθερη ζώνη: περιορισμένη έκταση μέσα στο λιμάνι που θεωρείται έξω από τα τελωνειακά σύνορα. Διακρίνεται σε εμπορική (εναπόθεση, αποταμίευση, ανασυσκευασία) και βιομηχανική (μεταποίηση, επεξεργασία πρώτων υλών).

Πρόσεξε:

• Η αιτία του περιορισμού είναι το ΛΑΘΡΕΜΠΟΡΙΟ — αναφέρεται ρητά στο βιβλίο και είναι το «γιατί» πίσω από την εξέλιξη σε ελεύθερη ζώνη.
• Πρόσεξε την αντίφαση στη διατύπωση των Βρυξελλών: ο χώρος είναι «επιτηρούμενος από το τελωνείο», αλλά τα εμπορεύματα δεν υπόκεινται σε τελωνειακό έλεγχο. Η επιτήρηση αφορά τα όρια, όχι τα φορτία.

Ερώτηση 8

Εκφώνηση. Για ποιο λόγο κατασκευάζονται κρηπιδώματα σε ένα λιμάνι;

Σκέψη. Τα κρηπιδώματα είναι ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ λιμενικό έργο. Το κρίσιμο σημείο: ο εξοπλισμός τους αλλάζει ανάλογα με το είδος του λιμανιού.

Ανάλυση.

• Τα κρηπιδώματα είναι κατακόρυφα κτίσματα μέσα στη θάλασσα. Κατασκευάζονται από σκυρόδεμα ή λιθοδομή και κτίζονται ανάλογα με τις ειδικές τοπικές συνθήκες του λιμανιού.
• Εξυπηρετούν το δέσιμο των πλοίων και τη λειτουργία του λιμανιού· ανήκουν στα εσωτερικά λιμενικά έργα.
• Ο εξοπλισμός τους εξαρτάται από τη φύση και τη λειτουργία του λιμανιού:
• • Τα κρηπιδώματα ΕΜΠΟΡΙΚΟΥ λιμανιού πρέπει να έχουν τον εξοπλισμό μιας παραγωγικής επιχειρηματικής μονάδας.
• • Το ΠΟΛΕΜΙΚΟ λιμάνι πρέπει να έχει κρηπιδώματα με δεξαμενές καυσίμων για ανεφοδιασμό, αποθήκες με ανταλλακτικά και εξαρτήματα, μόνιμες και πλωτές δεξαμενές για την επισκευή των πολεμικών πλοίων, μηχανουργεία κ.λπ.
• • Τα κρηπιδώματα του ΑΛΙΕΥΤΙΚΟΥ λιμανιού πρέπει να έχουν χώρους συσκευασίας των αλιευμάτων, αποθήκες, παγοποιεία κ.λπ.

Ενδεικτική απάντηση. Τα κρηπιδώματα είναι κατακόρυφα κτίσματα μέσα στη θάλασσα, από σκυρόδεμα ή λιθοδομή, που κατασκευάζονται ανάλογα με τις ειδικές τοπικές συνθήκες του λιμανιού και εξυπηρετούν το δέσιμο των πλοίων και τη λειτουργία του. Ο εξοπλισμός τους εξαρτάται από τη φύση και τη λειτουργία του λιμανιού: στο εμπορικό έχουν εξοπλισμό παραγωγικής επιχειρηματικής μονάδας, στο πολεμικό δεξαμενές καυσίμων, αποθήκες ανταλλακτικών, δεξαμενές επισκευής και μηχανουργεία, στο αλιευτικό χώρους συσκευασίας αλιευμάτων, αποθήκες και παγοποιεία.

Πρόσεξε:

• ΚΡΙΤΗΡΙΟ: η πλήρης απάντηση δεν αρκείται στο «για να δένουν τα πλοία» — δείχνει ότι ο εξοπλισμός διαφοροποιείται ανά είδος λιμανιού.
• Τα κρηπιδώματα ανήκουν στα ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ λιμενικά έργα, σε αντίθεση με τους κυματοθραύστες/μώλους/βραχίονες που είναι ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ.

Ερώτηση 9

Εκφώνηση. Ποια η χρησιμότητα των υπόστεγων σε ένα λιμάνι;

Σκέψη. Η λέξη-κλειδί είναι ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΗ εναπόθεση. Εκεί ακριβώς βρίσκεται και η διαφορά τους από τις αποθήκες — που το βιβλίο επισημαίνει ρητά.

Ανάλυση.

• Τα υπόστεγα χρησιμοποιούνται για τη βραχυπρόθεσμη εναπόθεση των εμπορευμάτων που προορίζονται για μεταφορά.
• Είναι ειδικές εγκαταστάσεις που εξυπηρετούν τη γρήγορη διακίνηση των φορτίων.
• Πολλές φορές η μία πλευρά τους είναι δίπλα στο πλοίο και η άλλη δίπλα σε σιδηροδρομική γραμμή. Έτσι επιτυγχάνεται γρήγορα και συντονισμένα η φορτοεκφόρτωση, με τα υπόστεγα στη μέση δύο μεταφορικών μέσων.
• ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ: τα υπόστεγα είναι διαφορετικοί χώροι από τις αποθήκες. Οι αποθήκες είναι χώροι όπου αποθηκεύονται και φυλάσσονται τα εμπορεύματα.

Ενδεικτική απάντηση. Τα υπόστεγα χρησιμεύουν για τη βραχυπρόθεσμη εναπόθεση των εμπορευμάτων που προορίζονται για μεταφορά και εξυπηρετούν τη γρήγορη διακίνηση των φορτίων. Συχνά η μία πλευρά τους είναι δίπλα στο πλοίο και η άλλη δίπλα σε σιδηροδρομική γραμμή, ώστε η φορτοεκφόρτωση να γίνεται γρήγορα και συντονισμένα, με τα υπόστεγα στη μέση δύο μεταφορικών μέσων.

Πρόσεξε:

• ΠΡΟΣΟΧΗ στη διάκριση που κάνει ρητά το βιβλίο: τα ΥΠΟΣΤΕΓΑ (βραχυπρόθεσμη εναπόθεση, ταχεία διακίνηση) ΔΕΝ είναι το ίδιο με τις ΑΠΟΘΗΚΕΣ (αποθήκευση και φύλαξη). Είναι συχνό λάθος.

Ερώτηση 10

Εκφώνηση. Ποιοι είναι οι παράγοντες, οι οποίοι συμβάλλουν στη δημιουργία ενός λιμανιού;

Σκέψη. Το βιβλίο ξεχωρίζει δύο πράγματα: τα δύο βασικά ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ της θέσης και τους τρεις ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ καθιέρωσης. Η πλήρης απάντηση τα δίνει και τα δύο.

Ανάλυση.

• Για να αποφασισθεί σε ποια θέση θα δημιουργηθεί το λιμάνι, πρέπει να ληφθούν υπόψη δύο βασικά χαρακτηριστικά:
• α) Η καταλληλότητα της θέσης, από την άποψη της έκτασης, της μορφολογίας και των συνθηκών περιβάλλοντος.
• β) Η σχέση της θέσης με τις άλλες εγκαταστάσεις και με το γενικό σχέδιο ανάπτυξης της περιοχής.
• ΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ που συμβάλλουν στην καθιέρωση ενός λιμανιού είναι:
• 1. Ασφάλεια από τις καιρικές μεταβολές.
• 2. Δυνατότητα χρησιμοποίησης σύγχρονου τεχνικού εξοπλισμού.
• 3. Ύπαρξη σύγχρονου συγκοινωνιακού δικτύου με την ενδοχώρα.

Ενδεικτική απάντηση. Λαμβάνονται υπόψη δύο βασικά χαρακτηριστικά: α) η καταλληλότητα της θέσης (έκταση, μορφολογία, συνθήκες περιβάλλοντος) και β) η σχέση της θέσης με τις άλλες εγκαταστάσεις και το γενικό σχέδιο ανάπτυξης της περιοχής. Οι παράγοντες καθιέρωσης είναι: 1) ασφάλεια από τις καιρικές μεταβολές, 2) δυνατότητα χρησιμοποίησης σύγχρονου τεχνικού εξοπλισμού, 3) ύπαρξη σύγχρονου συγκοινωνιακού δικτύου με την ενδοχώρα.

Πρόσεξε:

• Ο τρίτος παράγοντας είναι που ξεχωρίζει: ένα λιμάνι χωρίς σύνδεση με την ενδοχώρα δεν εξυπηρετεί κανέναν — το εμπόρευμα πρέπει να φτάσει κάπου.
• Για την ΑΝΑΠΤΥΞΗ (όχι τη δημιουργία) του λιμανιού το βιβλίο δίνει άλλες πέντε προϋποθέσεις: αύξηση πληθυσμού, άνοδος βιοτικού επιπέδου, βιομηχανοποίηση, τουριστική διακίνηση, αύξηση της παγκόσμιας κίνησης των θαλάσσιων μεταφορών.

Ερώτηση 11

Εκφώνηση. Ποια ονομάζουμε λιμάνια καταφυγίου;

Σκέψη. Δύο περιπτώσεις καταφυγής: ανάγκη (καιρός, βλάβη) και εξυπηρέτηση (τροφοδοσία, αλλαγή πληρώματος). Και μια σημερινή παρατήρηση του βιβλίου.

Ανάλυση.

• ΛΙΜΑΝΙΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟΥ (ή καταφυγής) είναι αυτά που προσφέρουν καταφύγιο στα πλοία τα οποία, λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών ή μηχανικών βλαβών, δεν μπορούν να συνεχίσουν την πορεία τους.
• Είναι κατασκευασμένα και βρίσκονται στην πορεία κύριων γραμμών πολλών πλοίων, εκεί όπου τα λιμάνια απέχουν πολύ μεταξύ τους και όπου παρουσιάζονται δυσμενείς θαλάσσιες συνθήκες.
• Ως λιμάνια καταφυγίου μπορούν να χαρακτηρισθούν και εκείνα που βρίσκονται στην πορεία των πλοίων και στα οποία καταφεύγουν τα πλοία για να τροφοδοτηθούν και για να αλλάξουν πλήρωμα.
• Σήμερα τα λιμάνια καταφυγίου δεν διαφέρουν από τα εμπορικά λιμάνια.

Ενδεικτική απάντηση. Λιμάνια καταφυγίου είναι αυτά που προσφέρουν καταφύγιο σε πλοία που λόγω δυσμενών καιρικών συνθηκών ή μηχανικών βλαβών δεν μπορούν να συνεχίσουν την πορεία τους. Βρίσκονται στην πορεία κύριων γραμμών, όπου τα λιμάνια απέχουν πολύ μεταξύ τους και οι θαλάσσιες συνθήκες είναι δυσμενείς. Χαρακτηρίζονται έτσι και όσα εξυπηρετούν τροφοδοσία και αλλαγή πληρώματος. Σήμερα δεν διαφέρουν από τα εμπορικά λιμάνια.

Πρόσεξε:

• Η τελευταία πρόταση είναι σημαντική: η κατηγορία έχει σήμερα κυρίως ιστορική/λειτουργική σημασία — τα σύγχρονα λιμάνια καταφυγίου δεν διαφέρουν από τα εμπορικά.

Ερώτηση 12

Εκφώνηση. Είναι σημαντικοί οι κυματοθραύστες για την ομαλή λειτουργία ενός λιμανιού;

Σκέψη. Η ερώτηση δέχεται «ναι» — αλλά πρέπει να τεκμηριωθεί: τι είναι, πότε χρειάζονται και σε τι διαφέρουν από τα άλλα εξωτερικά έργα.

Ανάλυση.

• ΝΑΙ, είναι σημαντικοί. Οι κυματοθραύστες ανήκουν στα ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ λιμενικά έργα.
• Στο λιμάνι που ΔΕΝ προστατεύεται φυσικά από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες, χτίζονται μέσα στη θάλασσα ειδικά προχώματα για να συγκρατούν τα κύματα. Αυτά είναι οι κυματοθραύστες, οι μώλοι και οι βραχίονες.
• Οι ΚΥΜΑΤΟΘΡΑΥΣΤΕΣ κατασκευάζονται ανεξάρτητοι, μεμονωμένοι, σαν νησιά στη θάλασσα.
• Οι ΜΩΛΟΙ είναι έργα που συνδέονται με την ξηρά.
• Οι ΒΡΑΧΙΟΝΕΣ ή λιμενοβραχίονες είναι ειδικοί μώλοι, συνήθως παράλληλοι μεταξύ τους, που προστατεύουν το λιμάνι από τις προσχώσεις της θάλασσας.
• Χωρίς την προστασία αυτή, ένα μη φυσικά προστατευμένο λιμάνι δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει ομαλά: τα πλοία δεν θα είχαν ασφαλή παραμονή και η φορτοεκφόρτωση θα διακοπτόταν.

Ενδεικτική απάντηση. Ναι. Οι κυματοθραύστες είναι εξωτερικά λιμενικά έργα: στα λιμάνια που δεν προστατεύονται φυσικά από τις δυσμενείς καιρικές συνθήκες, χτίζονται μέσα στη θάλασσα ως ειδικά προχώματα που συγκρατούν τα κύματα, εξασφαλίζοντας ασφαλή παραμονή των πλοίων και αδιάκοπη φορτοεκφόρτωση. Κατασκευάζονται ανεξάρτητοι, μεμονωμένοι, σαν νησιά στη θάλασσα — σε αντίθεση με τους μώλους, που συνδέονται με την ξηρά, και τους βραχίονες (λιμενοβραχίονες), που είναι ειδικοί μώλοι, συνήθως παράλληλοι μεταξύ τους, και προστατεύουν από τις προσχώσεις.

Πρόσεξε:

• Η διάκριση των τριών είναι το ζητούμενο: κυματοθραύστης = μεμονωμένος (σαν νησί)· μώλος = συνδέεται με την ξηρά· βραχίονας = ειδικός μώλος κατά των προσχώσεων.
• Ένα ΦΥΣΙΚΑ προστατευμένο λιμάνι (φυσικό λιμάνι) μπορεί να μη χρειάζεται καθόλου κυματοθραύστες — γι' αυτό η απάντηση εξαρτάται από τη διαμόρφωση της ακτής.

Ερώτηση 13

Εκφώνηση. Τι είναι οι κινητές γέφυρες;

Σκέψη. Οι γέφυρες ανήκουν στα εσωτερικά λιμενικά έργα και λύνουν ένα συγκεκριμένο πρόβλημα: τη συγκοινωνιακή συνέχεια εκεί που το νερό κόβει τον δρόμο.

Ανάλυση.

• Σε λιμάνια που είναι κτισμένα στις όχθες ποταμών, για τη συγκοινωνιακή συνέχεια υπάρχουν οι επίγειες γέφυρες και οι υποβρύχιες σήραγγες.
• Τέτοιες ζεύξεις είναι οι σιδερένιες κρεμαστές γέφυρες στο λιμάνι της Νέας Υόρκης, στο λιμάνι του Σαν Φρανσίσκο κ.λπ. Υποβρύχιες σήραγγες υπάρχουν στο λιμάνι του Άμστερνταμ, στο λιμάνι της Αμβέρσας κ.λπ.
• ΚΙΝΗΤΕΣ ΓΕΦΥΡΕΣ είναι οι γέφυρες που μετακινούνται, ώστε να επιτρέπουν εναλλάξ τη διέλευση των πλοίων και της χερσαίας συγκοινωνίας.
• Παράδειγμα που αναφέρει το βιβλίο: η κινητή γέφυρα της Χαλκίδας.

Ενδεικτική απάντηση. Οι κινητές γέφυρες είναι γέφυρες που μετακινούνται, ώστε να επιτρέπουν εναλλάξ τη διέλευση των πλοίων και της χερσαίας συγκοινωνίας. Ανήκουν στα εσωτερικά λιμενικά έργα και εξυπηρετούν τη συγκοινωνιακή συνέχεια, όπως και οι επίγειες γέφυρες και οι υποβρύχιες σήραγγες. Παράδειγμα: η γέφυρα της Χαλκίδας.

Πρόσεξε:

• Το πρόβλημα που λύνουν: μια σταθερή χαμηλή γέφυρα θα έκοβε τον δρόμο στα πλοία, ενώ η απουσία γέφυρας κόβει τον δρόμο στα οχήματα. Η κινητή γέφυρα εξυπηρετεί και τους δύο, εναλλάξ.
• Άλλες λύσεις για το ίδιο πρόβλημα: κρεμαστές γέφυρες (Νέα Υόρκη, Σαν Φρανσίσκο) και υποβρύχιες σήραγγες (Άμστερνταμ, Αμβέρσα).

Ερώτηση 14

Εκφώνηση. Συζητήστε τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα που μπορεί να προκύψουν από τη δημιουργία ενός μεγάλου εμπορικού λιμανιού σε μία περιοχή.

Σκέψη. Ερώτηση κρίσης. Η οργάνωση της απάντησης: ζύγισε την οικονομική ανάπτυξη (υπέρ) απέναντι στις περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιβαρύνσεις (κατά), στηριγμένος στη θεωρία του κεφαλαίου.

Ανάλυση.

• ΠΛΕΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ:
• • Οικονομική ανάπτυξη της περιοχής και συνολικότερα της εθνικής οικονομίας — το λιμάνι είναι ευρεία οικονομική μονάδα.
• • Δημιουργία θέσεων εργασίας (εργατικό δυναμικό, φορτοεκφορτωτικές επιχειρήσεις, ναυλομεσιτικά γραφεία, λιμενικοί οργανισμοί).
• • Ανάπτυξη του εμπορίου: το λιμάνι λειτουργεί ως συγκοινωνιακός κόμβος στη διακίνηση των εμπορευμάτων.
• • Ανάπτυξη συγκοινωνιακών υποδομών με την ενδοχώρα (σιδηρόδρομοι, δρόμοι).
• • Προσέλκυση βιομηχανικών και εμπορικών δραστηριοτήτων· δυνατότητα ελεύθερης ζώνης.
• ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ:
• • Επιβάρυνση του περιβάλλοντος: κίνδυνος θαλάσσιας ρύπανσης από τα πλοία και τα φορτία (ιδίως πετρελαιοειδή), ατμοσφαιρική ρύπανση και θόρυβος.
• • Αλλοίωση της μορφολογίας της ακτής από τα λιμενικά έργα (κυματοθραύστες, εκβαθύνσεις, προσχώσεις).
• • Πιθανή σύγκρουση με άλλες χρήσεις της περιοχής, όπως ο τουρισμός και η αλιεία.
• • Αυξημένη κυκλοφορία βαρέων οχημάτων στην ενδοχώρα.
• • Στα ελεύθερα λιμάνια/ζώνες, το βιβλίο επισημαίνει ρητά τον κίνδυνο του λαθρεμπορίου για την εθνική οικονομία.
• ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: η απόφαση απαιτεί στάθμιση, γι' αυτό και το βιβλίο θέτει ως κριτήριο τη σχέση της θέσης με το γενικό σχέδιο ανάπτυξης της περιοχής.

Ενδεικτική απάντηση. Πλεονεκτήματα: οικονομική ανάπτυξη της περιοχής και της εθνικής οικονομίας, θέσεις εργασίας, ανάπτυξη του εμπορίου (το λιμάνι ως συγκοινωνιακός κόμβος), ανάπτυξη συγκοινωνιακών υποδομών με την ενδοχώρα, προσέλκυση βιομηχανικών δραστηριοτήτων. Μειονεκτήματα: θαλάσσια και ατμοσφαιρική ρύπανση, θόρυβος, αλλοίωση της μορφολογίας της ακτής από τα λιμενικά έργα, σύγκρουση με τον τουρισμό και την αλιεία, αυξημένη κυκλοφορία βαρέων οχημάτων, και — στα ελεύθερα λιμάνια/ζώνες — ο κίνδυνος λαθρεμπορίου που επισημαίνει το βιβλίο. Η απόφαση απαιτεί στάθμιση, γι' αυτό κριτήριο είναι η σχέση της θέσης με το γενικό σχέδιο ανάπτυξης της περιοχής.

Πρόσεξε:

• ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ: (1) να αναφέρονται και οι δύο πλευρές, (2) να στηρίζονται σε στοιχεία του κεφαλαίου (οικονομική μονάδα, συγκοινωνιακός κόμβος, λιμενικά έργα, λαθρεμπόριο) και όχι σε γενικές εντυπώσεις, (3) να καταλήγουν σε αιτιολογημένη θέση.
• Η απάντηση είναι ενδεικτική — πρόκειται για ερώτηση συζήτησης, όπου ζητείται τεκμηριωμένη προσωπική κρίση.
• Το θέμα της θαλάσσιας ρύπανσης αναπτύσσεται στο Β΄ Μέρος, Κεφ.21.