Λύσεις Β΄ Μέρος Κεφ.21 Η ρύπανση του περιβάλλοντος (σελ. 291) – ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ Α΄ ΕΠΑΛ

Ενδεικτικές απαντήσεις στις ερωτήσεις του σχολικού βιβλίου.

Ερώτηση 1

Εκφώνηση. Τι είναι θαλάσσια ρύπανση;

Σκέψη. Η §21.1 (σελ. 263-264) δίνει δύο ορισμούς: της Διακήρυξης της Στοκχόλμης (1972), που καθιέρωσε πρώτη την έννοια, και των Ν. 743/77 και Ν. 1650/86.

Ανάλυση.

• Διακήρυξη της Στοκχόλμης (1972): θαλάσσια ρύπανση είναι η εισαγωγή από τον άνθρωπο, άμεσα ή έμμεσα, επιβλαβών ουσιών ή ενέργειας στο θαλάσσιο περιβάλλον (και μέσω των εκβολών των ποταμών), με αποτέλεσμα διαταραχή του οικοσυστήματος, κινδύνους για την υγεία, εμπόδια στις θαλάσσιες δραστηριότητες και ελάττωση των ανέσεων.
• Ν. 743/77 και Ν. 1650/86: ρύπανση είναι η παρουσία στη θάλασσα κάθε ουσίας που αλλοιώνει τη φυσική κατάσταση του θαλασσινού νερού ή το καθιστά επιβλαβές για τον άνθρωπο, την πανίδα και τη χλωρίδα και γενικά ακατάλληλο για τις χρήσεις του.

Ενδεικτική απάντηση. Σύμφωνα με τη Διακήρυξη της Στοκχόλμης για το Περιβάλλον (1972), θαλάσσια ρύπανση είναι η εισαγωγή από τον άνθρωπο, άμεσα ή έμμεσα, επιβλαβών ουσιών ή ενέργειας στο θαλάσσιο περιβάλλον — περιλαμβάνοντας και τις εκβολές των ποταμών — που έχει ως αποτέλεσμα τη διαταραχή του θαλάσσιου οικοσυστήματος (διατήρηση των φυσικών πόρων), κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία, ανυπέρβλητα εμπόδια στις θαλάσσιες δραστηριότητες (αλιεία), καθώς και ελάττωση των ανέσεων (θαλάσσιος τουρισμός, αναψυχή). Κατά τους Ν. 743/77 και Ν. 1650/86, ρύπανση είναι η παρουσία στη θάλασσα κάθε ουσίας που αλλοιώνει τη φυσική κατάσταση του θαλάσσιου νερού ή το καθιστά επιβλαβές στην υγεία του ανθρώπου ή στην πανίδα και χλωρίδα των βυθών και γενικά ακατάλληλο για τις προβλεπόμενες κατά περίπτωση χρήσεις του.

Πρόσεξε:

• Ο ορισμός καλύπτει και την ενέργεια, όχι μόνο τις ουσίες, και περιλαμβάνει την έμμεση εισαγωγή (π.χ. μέσω των ποταμών).
• Μην συγχέεις τη ρύπανση με την υποβάθμιση: υποβάθμιση είναι η πρόκληση από ανθρώπινες δραστηριότητες ρύπανσης ή οποιασδήποτε άλλης μεταβολής στο περιβάλλον, με πιθανές αρνητικές επιπτώσεις στην οικολογική ισορροπία, στην ποιότητα ζωής, στην ιστορική και πολιτιστική κληρονομιά και στις αισθητικές αξίες.

Ερώτηση 2

Εκφώνηση. Αναφέρετε τις περιπτώσεις ρύπανσης της θάλασσας από ναυτιλιακές δραστηριότητες.

Σκέψη. Στην §21.2 (σελ. 266) η ρύπανση από την κίνηση των εμπορικών πλοίων χωρίζεται σε δύο κατηγορίες: λειτουργική ρύπανση και ρύπανση από ατυχήματα.

Ανάλυση.

• Α) Λειτουργική ρύπανση: διαρροές κατά τη φόρτωση-εκφόρτωση και κατά τον ερματισμό-αφερματισμό, απορρίψεις κατά την πλύση δεξαμενών, μεταγγίσεις καυσίμων, διαρροές καταλοίπων σε χώρους φορτίου και μηχανοστασίου, λύματα και απορρίμματα.
• Β) Ρύπανση από ατυχήματα (κυρίως από ανθρώπινο σφάλμα): συγκρούσεις ή επαφές, προσαράξεις ή προσκρούσεις, εκρήξεις και πυρκαγιές, βυθίσεις ή εξαφανίσεις, ζημιές στη δομή του πλοίου, πολεμικές απώλειες.

Ενδεικτική απάντηση. Η ρύπανση που προκαλείται από τις θαλάσσιες μεταφορές διαιρείται σε δύο κατηγορίες. Α) Λειτουργική ρύπανση, από τις λειτουργικές διαδικασίες ενός εμπορικού πλοίου: α) διαρροές κατά τη φόρτωση και την εκφόρτωση, β) διαρροές κατά τον ερματισμό και τον αφερματισμό, γ) απορρίψεις αποβλήτων κατά την πλύση των δεξαμενών φορτίου, δ) μεταγγίσεις καυσίμων, ε) διαρροές καταλοίπων στους χώρους φορτίου και μηχανοστασίου, στ) ρύπανση από λύματα και απορρίμματα. Β) Ρύπανση από ατυχήματα, που οφείλονται κυρίως σε ανθρώπινο σφάλμα: α) συγκρούσεις ή επαφές πλοίων και μόνιμων εγκαταστάσεων, β) προσαράξεις ή προσκρούσεις, γ) εκρήξεις και πυρκαγιές πάνω στα πλοία, δ) βυθίσεις ή εξαφανίσεις πλοίων, ε) ζημιές στη δομή του πλοίου, στ) πολεμικές απώλειες πλοίων.

Πρόσεξε:

• Παρότι τα εμπορικά πλοία αποτελούν εύκολο και ορατό στόχο για κριτική, η θαλάσσια ρύπανση από αυτή την πηγή δεν ξεπερνά το 12-15% του συνολικού ποσοστού.

Ερώτηση 3

Εκφώνηση. Αναφέρετε τις χερσαίες πηγές της θαλάσσιας ρύπανσης.

Σκέψη. Οι χερσαίες πηγές (σελ. 267) είναι η σημαντικότερη πηγή θαλάσσιας ρύπανσης· δίνουμε το μερίδιό τους και τις βασικές ρυπαντικές ουσίες.

Ανάλυση.

• Τα ρυπογόνα στοιχεία από την ξηρά αντιστοιχούν σε κάτι λιγότερο από τα 3/4 της συνολικής θαλάσσιας ρύπανσης.
• Βασικές ρυπαντικές ουσίες: βιομηχανικά λύματα και απορρίμματα (απευθείας ή μέσω ποταμών), χημικά λιπάσματα και φυτοφάρμακα, θερμό ύδωρ από υδροηλεκτρικούς σταθμούς κοντά σε εκβολές ποταμών ή ακτές.
• Γι' αυτό η ρύπανση είναι αυξημένη στις παράκτιες ζώνες και στις ημίκλειστες περιοχές (κόλποι, όρμοι, δέλτα ποταμών).

Ενδεικτική απάντηση. Οι χερσαίες πηγές είναι αναμφίβολα η πιο σημαντική πηγή θαλάσσιας ρύπανσης, καθώς τα ρυπαντικά στοιχεία που εισέρχονται στη θάλασσα από την ξηρά αντιπροσωπεύουν κάτι λιγότερο από τα 3/4 της συνολικής θαλάσσιας ρύπανσης. Οι βασικές ρυπαντικές ουσίες που προέρχονται από την ξηρά είναι: τα βιομηχανικά λύματα και υπολείμματα που χύνονται απευθείας στη θάλασσα ή διαμέσου των ποταμών, τα χημικά που χρησιμοποιούνται ως λιπάσματα και φυτοφάρμακα στις γεωργικές καλλιέργειες, το θερμό ύδωρ από υδροηλεκτρικούς σταθμούς που είναι εγκαταστημένοι κοντά σε εκβολές ποταμών ή ακτές κ.λπ. Γι αυτούς τους λόγους παρατηρείται αυξημένη θαλάσσια ρύπανση στις παράκτιες ζώνες και τις ημίκλειστες θαλάσσιες περιοχές (κόλποι, όρμοι, δέλτα ποταμών).

Πρόσεξε:

• Το σημαντικότερο πρόβλημα είναι η έλλειψη διεθνούς σύμβασης για αυτή τη μορφή ρύπανσης: υπάρχουν μόνο η σύμβαση της Γενεύης (1958) με γενικούς κανονισμούς και οι περιφερειακές συμβάσεις των Παρισίων (1974), της Βαρκελώνης (1976, Μεσόγειος) και του Ελσίνκι (1974, Βαλτική).

Ερώτηση 4

Εκφώνηση. Σε ποιες περιπτώσεις ρυπαίνεται η θάλασσα από την ατμόσφαιρα;

Σκέψη. Η ρύπανση από την ατμόσφαιρα (σελ. 269) είναι η λιγότερο μελετημένη· ξεχωρίζουμε τις περιπτώσεις που σίγουρα ανήκουν σε αυτήν από όσες είναι αδιευκρίνιστες.

Ανάλυση.

• Σίγουρα ανήκει η λειτουργική ρύπανση από αεροσκάφη (π.χ. διαρροές καυσίμων, απορρίψεις κυρίως κηροζίνης).
• Επίσης η ρύπανση της ατμόσφαιρας από τα καυσαέρια των μηχανών των εμπορικών πλοίων, για την οποία προστέθηκε το 6ο παράρτημα της MARPOL.
• Αδιευκρίνιστο είναι αν οι απορρίψεις αερίων από μεταφορικά μέσα και καπνοδόχους εργοστασίων ανήκουν εδώ ή στη ρύπανση από χερσαίες πηγές.

Ενδεικτική απάντηση. Η ρύπανση από ή διαμέσου της ατμόσφαιρας είναι η λιγότερο επιστημονικά μελετημένη και δεν έχει αποδειχθεί τι ακριβώς περιλαμβάνει. Σαφείς περιπτώσεις είναι: α) η λειτουργική ρύπανση από αεροσκάφη (π.χ. διαρροές καυσίμων, απορρίψεις κυρίως κηροζίνης), που αποτελεί κλάδο αυτής της μορφής ρύπανσης, και β) η ρύπανση της ατμόσφαιρας από τα καυσαέρια των μηχανών των εμπορικών πλοίων, για την οποία προστέθηκε στη σύμβαση MARPOL του ΙΜΟ το 6ο παράρτημα. Αντιθέτως, για τις απορρίψεις αερίων από τα μεταφορικά μέσα και τις καπνοδόχους των εργοστασίων δεν έχει διευκρινιστεί εάν εμπίπτουν σε αυτή τη μορφή ρύπανσης ή εάν θεωρούνται ρύπανση από χερσαίες πηγές.

Πρόσεξε:

• Παρότι είναι η λιγότερο μελετημένη μορφή, οι εκπομπές ατμοσφαιρικών ρύπων ευθύνονται για το 33% της θαλάσσιας ρύπανσης (UNEP, 1990) — ποσοστό πολύ μεγαλύτερο από αυτό των ναυτιλιακών δραστηριοτήτων (12%).

Ερώτηση 5

Εκφώνηση. Τι είναι η MARPOL;

Σκέψη. Η MARPOL (σελ. 269, 274-277) είναι η σύμβαση του IMO για τη θαλάσσια ρύπανση από τα πλοία· αναφέρουμε το αντικείμενό της και τι ρυθμίζουν τα παραρτήματά της, με τις σωστές ημερομηνίες ισχύος.

Ανάλυση.

• Είναι η διεθνής σύμβαση του IMO (1973/78) για τη θαλάσσια ρύπανση, που αντιμετωπίζει τη λειτουργική ρύπανση από τα πλοία.
• Παράρτημα ΙΙ: υγρές επιβλαβείς ουσίες χύμα (ισχύει από 6/4/1987)· Παράρτημα ΙΙΙ: επιβλαβείς ουσίες σε συσκευασίες (ισχύει από 1/6/1992)· Παράρτημα V: απορρίμματα (ισχύει από 31/12/1988)· 6ο παράρτημα: ρύπανση της ατμόσφαιρας από τα καυσαέρια των πλοίων.
• Θέτει περιορισμούς στην απόρριψη λυμάτων και υποχρεώνει κάθε κράτος-μέλος να εξασφαλίζει επαρκείς ευκολίες υποδοχής στα λιμάνια του.

Ενδεικτική απάντηση. Η MARPOL (1973/78) είναι η διεθνής σύμβαση του IMO (Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού) για τη θαλάσσια ρύπανση, με την οποία αντιμετωπίζεται διεθνώς το πρόβλημα της λειτουργικής ρύπανσης από τα πλοία. Το δεύτερο παράρτημά της αφορά τη ρύπανση από υγρές επιβλαβείς ουσίες χύμα και ισχύει από 6/4/1987, ενώ το τρίτο παράρτημα αφορά τη ρύπανση από επιβλαβείς ουσίες που μεταφέρονται σε συσκευασίες, φορητές δεξαμενές, εμπορευματοκιβώτια ή οχήματα-βυτία και ισχύει από 1/6/1992. Το 5ο παράρτημά της (σε ισχύ από 31/12/1988) ρυθμίζει τα απορρίμματα, ενώ σχετικά πρόσφατα προστέθηκε το 6ο παράρτημα για τη ρύπανση της ατμόσφαιρας από τα καυσαέρια των μηχανών των πλοίων. Επίσης θέτει περιορισμούς για την απόρριψη λυμάτων και προβλέπει την υποχρέωση κάθε κράτους-μέλους να εξασφαλίζει επαρκείς ευκολίες υποδοχής στα λιμάνια του.

Πρόσεξε:

• Μην συγχέεις τη MARPOL με τη SOLAS: η SOLAS (1974, τροπ. 1983) είναι η σύμβαση του IMO για την ασφάλεια στη θάλασσα, ενώ η MARPOL είναι η σύμβαση για τη θαλάσσια ρύπανση.

Ερώτηση 6

Εκφώνηση. Τι είναι οι σταθμοί υποδοχής καταλοίπων;

Σκέψη. Οι σταθμοί υποδοχής (§21.4.1, σελ. 277) είναι εγκαταστάσεις της ξηράς· λέμε τι δέχονται, ποια υποχρέωση θέτει η MARPOL και ποια προβλήματα παρουσιάζουν.

Ανάλυση.

• Είναι ειδικές εγκαταστάσεις της ξηράς (slop reception facilities) όπου διατίθενται τα απόβλητα των πλοίων που δεν επιτρέπεται να απορριφθούν στη θάλασσα.
• Κατά τη MARPOL 1973/1978 κάθε κράτος-μέλος έχει την ευθύνη να εξασφαλίζει επαρκείς ευκολίες υποδοχής στα λιμάνια του.
• Στην πράξη είναι ελάχιστες και κακώς κατανεμημένες, ποσοτικά ανεπαρκείς και ασκούν «πολιτική προτίμησης» υπέρ των οικονομικά εκμεταλλεύσιμων καταλοίπων.

Ενδεικτική απάντηση. Οι σταθμοί ή ευκολίες υποδοχής καταλοίπων (slop reception facilities) είναι ειδικές εγκαταστάσεις της ξηράς, στις οποίες προβλέπεται να διατίθενται τα κάθε είδους απόβλητα που δεν επιτρέπεται να απορριφθούν στη θάλασσα και συγκεντρώνονται στα πλοία. Σύμφωνα με τη σύμβαση MARPOL 1973/1978, κάθε κράτος-μέλος έχει την ευθύνη να εξασφαλίσει επαρκείς ευκολίες υποδοχής στα λιμάνια του, ικανές να παραλαμβάνουν τα παραγόμενα κατάλοιπα από τα πλοία.

Πρόσεξε:

• Στην πράξη οι υπάρχουσες ευκολίες δεν είναι ικανοποιητικές: α) είναι ελάχιστες αριθμητικά και μη ορθολογικά κατανεμημένες, β) είναι ποσοτικά ανεπαρκείς (δεν διαθέτουν τα μηχανήματα και τους αποθηκευτικούς χώρους για γρήγορη εκφόρτωση), γ) ασκούν «πολιτική προτίμησης» υπέρ των οικονομικά εκμεταλλεύσιμων καταλοίπων.

Ερώτηση 7

Εκφώνηση. Αναφέρετε περιπτώσεις θαλάσσιας ρύπανσης στον ελληνικό χώρο.

Σκέψη. Η θέση της Ελλάδας στις εμπορικές οδούς πετρελαίου καθορίζει τις εστίες ρύπανσης.

Ανάλυση.

• Οι περιοχές όπου διασταυρώνονται οι διεθνείς θαλάσσιες πορείες.

Ενδεικτική απάντηση. Η Ελλάδα, στο ανατολικό σημείο της Μεσογείου, αποτελεί σταθμό των κυριότερων εμπορικών οδών μεταφοράς πετρελαίου από τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Τα μεγαλύτερα ποσοστά ρύπανσης από πετρελαιοειδή εμφανίζονται στις περιοχές όπου διασταυρώνονται οι διεθνείς θαλάσσιες πορείες: α) νότια της Πελοποννήσου, ανάμεσα στα ακρωτήρια Ταίναρο και Μαλέας και το νησί των Αντικυθήρων, λόγω της συχνής διέλευσης πλοίων προς τη δυτική Μεσόγειο, β) μεταξύ των Κυκλάδων και των νησιών του βορειοανατολικού Αιγαίου, με πορεία προς τα στενά των Δαρδανελλίων, γ) στον δίαυλο Κέας και Μακρονήσου, όπου έχουν εντοπιστεί πολλά μικρά περιστατικά, δ) στις πορείες προς τα Δωδεκάνησα και ανάμεσα στα νησιά των Κυκλάδων, ε) σε ορισμένες μαρίνες (Φλοίσβος, Ζέα, Γλυφάδα, Βουλιαγμένη), όπου έχει εντοπιστεί διαρροή πετρελαίου από λειτουργικές διαδικασίες, με κυριότερη πηγή τα σκάφη αναψυχής και τα μικρά επιβατηγά πλοία.

Πρόσεξε:

• Οι μορφολογικές ιδιαιτερότητες των ελληνικών ακτών αυξάνουν τα αποτελέσματα ενός ατυχήματος, σε αντίθεση με την ανοιχτή θάλασσα όπου οι συνέπειες είναι μόνο επιφανειακές.