Λύσεις — Κεφάλαιο 5 (Ερωτήσεις σελ. 74)
Απαντήσεις στις 13 ερωτήσεις του κεφαλαίου 5.
Ερώτηση 1 — Γενικά χαρακτηριστικά
Ερώτηση: Χαρακτηριστικά λευκών αιμοσφαιρίων.
Απάντηση:
- Τα λευκά αιμοσφαίρια ή λευκοκύτταρα (σελ. 59):
- Είναι άχροα («λευκά») — δεν περιέχουν αιμοσφαιρίνη.
- Είναι μεγαλύτερα από τα ερυθρά και σφαιρικά.
- Είναι εμπύρηνα, δηλαδή πραγματικά κύτταρα με πυρήνα, ικανά για κίνηση (αμοιβαδοειδής) και φαγοκυττάρωση.
- Παράγονται στον μυελό των οστών (και στα λεμφικά όργανα τα λεμφοκύτταρα) από την αιμοκυττοβλάστη μέσω των μητρικών κυττάρων μυελοβλάστη, λεμφοβλάστη, μονοβλάστη.
- Διάρκεια ζωής 7-10 ημέρες.
- Επιτελούν την αποστολή τους (άμυνα του οργανισμού) κυρίως έξω από τα αγγεία, στους ιστούς, όπου φθάνουν με διαπίδυση μέσα από τα τοιχώματα των τριχοειδών· το αίμα είναι το μέσο μεταφοράς τους.
- Διακρίνονται σε κοκκιοκύτταρα (πολυμορφοπύρηνα) και ακοκκιοκύτταρα (μονοπύρηνα).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Άχροα, μεγαλύτερα από τα ερυθρά, σφαιρικά, εμπύρηνα (πραγματικά κύτταρα), από μυελό-λεμφικά όργανα, ζωή 7-10 ημέρες, δρουν έξω από τα αγγεία για την άμυνα· κοκκιοκύτταρα και ακοκκιοκύτταρα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 2 — Είδη — ποσοστά
Ερώτηση: Κατηγορίες λευκών αιμοσφαιρίων
Απάντηση:
-
Α) Κοκκιοκύτταρα ή πολυμορφοπύρηνα (κοκκία στο πρωτόπλασμα, λοβωτός πυρήνας):
- Ουδετερόφιλα: 50-65%
- Ηωσινόφιλα (οξεόφιλα): 1-4%
- Βασεόφιλα: 0,5-1%
Β) Ακοκκιοκύτταρα ή μονοπύρηνα:
- Λεμφοκύτταρα: 25-40% (20-40%)
- Μονοκύτταρα: 2-6%
Τα ποσοστά αυτά (σε επίχρισμα 100 κυττάρων) αποτελούν τον λευκοκυτταρικό τύπο (σελ. 60, 65).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κοκκιοκύτταρα: ουδετερόφιλα 50-65%, ηωσινόφιλα 1-4%, βασεόφιλα 0,5-1%· ακοκκιοκύτταρα: λεμφοκύτταρα 25-40%, μονοκύτταρα 2-6%.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 3 — Αριθμός — μεταβολές
Ερώτηση: Ποιος είναι ο αριθμός των λευκών αιμοσφαιρίων/mm3 και πώς χαρακτηρίζονται η μείωση και η αύξησή του.
Απάντηση:
-
Ο φυσιολογικός αριθμός των λευκών είναι 4.000-10.000/mm³ αίματος (μέσος όρος 6.000-8.000) (σελ. 61).
-
Λευκοκυττάρωση (αύξηση > 10.000/mm³): παθολογικά σε φλεγμονές-μικροβιακές λοιμώξεις, νεοπλασματικά νοσήματα, αιμορραγίες, μετεγχειρητικές καταστάσεις, έμφραγμα μυοκαρδίου, αναφυλακτικές καταστάσεις, εγκαύματα, αιμολυτική αναιμία, λευχαιμίες· φυσιολογικά σε εγκυμοσύνη, έντονη σωματική κόπωση, στρες, μετά το φαγητό (πέψη), στα νεογνά.
Λευκοπενία (μείωση < 4.000/mm³): ιογενείς λοιμώξεις (γρίπη, ερυθρά, ηπατίτιδα), τυφοειδής πυρετός, φυματίωση, απλαστική αναιμία, θυρεοειδοπάθειες, ηπατοπάθειες, φάρμακα (χλωραμφαινικόλη, κυτταροστατικά), ακτινοβολία (σελ. 61-62).
Σύνοψη: (ενδεικτική) 4.000-10.000/mm³· λευκοκυττάρωση > 10.000 (λοιμώξεις, νεοπλάσματα, αιμορραγίες, εγχειρήσεις, έμφραγμα, αναφυλαξία, εγκαύματα, αιμόλυση· φυσιολογικά εγκυμοσύνη, κόπωση, στρες)· λευκοπενία < 4.000 (ιώσεις, τυφοειδής, φυματίωση, απλαστική, θυρεοειδής, ήπαρ, φάρμακα, ακτινοβολία).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 4 — Ουδετερόφιλα
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα ουδέτερα πολυμορφοπύρηνα.
Απάντηση:
- Μορφολογία: διάμετρος 9-12 μ· πυρήνας πολύλοβος, 2-5 λοβοί που συνδέονται με λεπτά νημάτια χρωματίνης (τα άωρα έχουν πυρήνα σε σχήμα ράβδου — ραβδοπύρηνα)· πρωτόπλασμα με πολλά λεπτά κοκκία που βάφονται με ουδέτερες χρωστικές (ροδόχροα-ιώδη με Giemsa). Είναι τα πολυπληθέστερα λευκά (50-65%) (σελ. 62).
- Λειτουργία: είναι τα κύρια κύτταρα της φαγοκυττάρωσης· εξέρχονται από τα αγγεία, κατευθύνονται στην εστία της φλεγμονής (χημειοταξία), εγκολπώνουν και καταστρέφουν μικρόβια και νεκρωμένους ιστούς με τα ένζυμα των κοκκίων τους· τα νεκρά ουδετερόφιλα με τα υπολείμματα σχηματίζουν το πύον. Αυξάνονται (ουδετεροφιλία) στις οξείες μικροβιακές-πυογόνες λοιμώξεις, στα νεοπλάσματα, μετά αιμορραγίες, εγχειρήσεις, εγκαύματα· μειώνονται (ουδετεροπενία) σε ιώσεις, τυφοειδή, απλαστική αναιμία, φάρμακα.
Σύνοψη: (ενδεικτική) 9-12 μ, πολύλοβος πυρήνας 2-5 λοβών, λεπτά ουδετερόφιλα κοκκία· φαγοκυττάρωση μικροβίων-νεκρών ιστών → πύον· ουδετεροφιλία σε οξείες μικροβιακές λοιμώξεις.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 5 — Ηωσινόφιλα
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα ηωσινόφιλα πολυμορφοπύρηνα.
Απάντηση:
- Μορφολογία: διάμετρος 12-15 μ, λίγο μεγαλύτερα από τα ουδετερόφιλα· πυρήνας συνήθως δίλοβος (δύο λοβοί σαν δίοπτρα)· πρωτόπλασμα γεμάτο μεγάλα, ομοιόμορφα, οξεόφιλα κοκκία που βάφονται κόκκινα-πορτοκαλί με την ηωσίνη (σελ. 62-63).
- Λειτουργία: συμμετέχουν στις αλλεργικές αντιδράσεις (αδρανοποιούν ισταμίνη) και στην άμυνα κατά των παρασίτων. Ηωσινοφιλία (αύξηση): αλλεργικές καταστάσεις (βρογχικό άσθμα, κνίδωση, αλλεργική ρινίτιδα), παρασιτώσεις (έλμινθες), δερματοπάθειες, ορισμένες λευχαιμίες. Ηωσινοπενία (μείωση): στρες, χορήγηση κορτιζόνης, σύνδρομο Cushing, οξείες λοιμώξεις.
Σύνοψη: (ενδεικτική) 12-15 μ, δίλοβος πυρήνας, μεγάλα οξεόφιλα κόκκινα-πορτοκαλί κοκκία· αλλεργικές αντιδράσεις-παράσιτα· ηωσινοφιλία σε αλλεργίες-παρασιτώσεις, ηωσινοπενία σε στρες-κορτιζόνη-Cushing.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 6 — Βασεόφιλα
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα βασεόφιλα πολυμορφοπύρηνα.
Απάντηση:
- Μορφολογία: διάμετρος 10-12 μ· πυρήνας σιγμοειδής (σχήμα S) ή λοβωτός, που συνήθως καλύπτεται από τα κοκκία· πρωτόπλασμα με μεγάλα, ανομοιόμορφα, βασεόφιλα κοκκία που βάφονται ιώδη έως μαύρα. Είναι τα σπανιότερα λευκά (0,5-1%) (σελ. 63).
- Λειτουργία: τα κοκκία τους περιέχουν ηπαρίνη (αντιπηκτικό) και ισταμίνη (αγγειοδιαστολή, αλλεργικές-φλεγμονώδεις αντιδράσεις)· συμμετέχουν στις αλλεργικές αντιδράσεις άμεσου τύπου (αντίστοιχα των μαστοκυττάρων των ιστών). Βασεοφιλία: δερματοπάθειες, αλλεργικές καταστάσεις, χρόνια μυελογενής λευχαιμία, πολυκυτταραιμία, φυματίωση.
Σύνοψη: (ενδεικτική) 10-12 μ, σιγμοειδής πυρήνας καλυμμένος από μεγάλα ιώδη-μαύρα βασεόφιλα κοκκία (ηπαρίνη, ισταμίνη)· αλλεργικές αντιδράσεις· βασεοφιλία σε δερματοπάθειες, αλλεργίες, ΧΜΛ, φυματίωση.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 7 — Λεμφοκύτταρα
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα λεμφοκύτταρα.
Απάντηση:
- Μορφολογία: διάμετρος 9-20 μ· διακρίνονται σε μικρά (80-85%, ≈ 7-9 μ, μεγάλος στρογγυλός πυκνός πυρήνας που καταλαμβάνει σχεδόν όλο το κύτταρο, λεπτή στεφάνη κυανού πρωτοπλάσματος) και μεγάλα (15-20%, περισσότερο πρωτόπλασμα, ίσως λίγα αζουρόφιλα κοκκία). Προέρχονται από τη λεμφοβλάστη και παράγονται στα λεμφικά όργανα (λεμφαδένες, σπλήνας, θύμος, μυελός) (σελ. 64).
- Λειτουργία: είναι τα κύτταρα της ειδικής ανοσίας. Τ-λεμφοκύτταρα — ωριμάζουν στον θύμο, υπεύθυνα για την κυτταρική ανοσία (καταστροφή κυττάρων μολυσμένων από ιούς, καρκινικών, μοσχευμάτων, ρύθμιση)· Β-λεμφοκύτταρα — από λεμφαδένες-μυελό, υπεύθυνα για τη χυμική ανοσία: μετατρέπονται σε πλασματοκύτταρα που παράγουν αντισώματα (ανοσοσφαιρίνες). Λεμφοκυττάρωση: ιογενείς λοιμώξεις, φυματίωση, κοκκύτης, λοιμώδης μονοπυρήνωση, χρόνια λεμφογενής λευχαιμία· φυσιολογικά στα παιδιά.
Σύνοψη: (ενδεικτική) 9-20 μ, μικρά (80-85%, μεγάλος στρογγυλός πυρήνας) και μεγάλα· από λεμφικά όργανα· Τ (θύμος — κυτταρική ανοσία) και Β (χυμική ανοσία — πλασματοκύτταρα-αντισώματα)· λεμφοκυττάρωση σε ιώσεις, φυματίωση, κοκκύτη, μονοπυρήνωση, ΧΛΛ.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 8 — Μονοκύτταρα
Ερώτηση: Τι γνωρίζετε για τα μεγάλα μονοπύρηνα.
Απάντηση:
- Μορφολογία: τα μεγαλύτερα λευκά, διάμετρος 12-20 μ· πυρήνας μεγάλος, νεφροειδής ή λοβωτός, έκκεντρος, με χαλαρή χρωματίνη· άφθονο γκριζοκυανό πρωτόπλασμα με λεπτά αζουρόφιλα κοκκία και συχνά κενοτόπια. Προέρχονται από τη μονοβλάστη του μυελού (σελ. 64-65).
- Λειτουργία: κυκλοφορούν 3-4 ημέρες και μεταναστεύουν στους ιστούς, όπου γίνονται μακροφάγα (κύτταρα Kupffer ήπατος, κυψελιδικά μακροφάγα, ιστιοκύτταρα) — το δικτυοενδοθηλιακό (μονοπυρηνικό-φαγοκυτταρικό) σύστημα: φαγοκυττάρωση μικροβίων, κυτταρικών υπολειμμάτων, γηρασμένων ερυθρών, παρουσίαση αντιγόνων, παραγωγή ιντερφερόνης και άλλων ουσιών. Μονοκυττάρωση: ιογενείς λοιμώξεις, λοιμώδης μονοπυρήνωση, φυματίωση, ελονοσία, ενδοκαρδίτιδα, μονοκυτταρική λευχαιμία.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα μεγαλύτερα λευκά (12-20 μ), νεφροειδής πυρήνας, γκριζοκυανό πρωτόπλασμα με αζουρόφιλα κοκκία· 3-4 ημέρες στο αίμα → μακροφάγα των ιστών (ΔΕΣ): φαγοκυττάρωση, ιντερφερόνη· μονοκυττάρωση σε ιώσεις, μονοπυρήνωση, φυματίωση, ελονοσία.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 9 — Λειτουργική αποστολή
Ερώτηση: Να αναφερθεί η λειτουργική αποστολή των λευκών αιμοσφαιρίων.
Απάντηση:
- Η λειτουργική αποστολή των λευκών αιμοσφαιρίων είναι η άμυνα του οργανισμού έναντι μικροβίων, ιών, παρασίτων, ξένων ουσιών και νεοπλασματικών κυττάρων. Την επιτελούν κυρίως έξω από τα αγγεία: με διαπίδυση περνούν το τοίχωμα των τριχοειδών και με αμοιβαδοειδή κίνηση και χημειοταξία κατευθύνονται στην εστία της βλάβης (σελ. 59, 62-65).
- Κάθε είδος συμβάλλει διαφορετικά:
- Ουδετερόφιλα: φαγοκυττάρωση μικροβίων και νεκρών ιστών στις οξείες μικροβιακές λοιμώξεις (σχηματισμός πύου).
- Ηωσινόφιλα: αλλεργικές αντιδράσεις (αδρανοποίηση ισταμίνης) και άμυνα κατά των παρασίτων.
- Βασεόφιλα: απελευθέρωση ηπαρίνης και ισταμίνης — αλλεργικές-φλεγμονώδεις αντιδράσεις.
- Λεμφοκύτταρα: ειδική ανοσία — Τ-λεμφοκύτταρα κυτταρική ανοσία, Β-λεμφοκύτταρα χυμική ανοσία (αντισώματα).
- Μονοκύτταρα: μετατρέπονται σε μακροφάγα των ιστών (ΔΕΣ) — φαγοκυττάρωση, παρουσίαση αντιγόνων, ιντερφερόνη.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Άμυνα του οργανισμού, κυρίως έξω από τα αγγεία (διαπίδυση, χημειοταξία): φαγοκυττάρωση (ουδετερόφιλα, μονοκύτταρα-μακροφάγα), αλλεργίες-παράσιτα (ηωσινόφιλα), ηπαρίνη-ισταμίνη (βασεόφιλα), ειδική κυτταρική-χυμική ανοσία (Τ- και Β-λεμφοκύτταρα).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 10 — Λευκοκυτταρικός τύπος
Ερώτηση: Τι είναι ο λευκοκυτταρικός τύπος.
Απάντηση:
- Λευκοκυτταρικός τύπος είναι η εκατοστιαία αναλογία (%) των διαφόρων ειδών λευκών αιμοσφαιρίων στο περιφερικό αίμα, όπως προκύπτει από την καταμέτρηση 100 λευκών σε χρωματισμένο επίχρισμα αίματος (ουδετερόφιλα, ηωσινόφιλα, βασεόφιλα, λεμφοκύτταρα, μονοκύτταρα) (σελ. 65).
- Σημασία: κάθε είδος λευκών αυξάνεται ή μειώνεται σε συγκεκριμένες παθολογικές καταστάσεις, ώστε ο τύπος προσανατολίζει τη διάγνωση (ουδετεροφιλία → μικροβιακή λοίμωξη, λεμφοκυττάρωση → ίωση, ηωσινοφιλία → αλλεργία-παράσιτα κ.λπ.). Διαφέρει με την ηλικία: παιδιά κάτω των 4 ετών λεμφοκυτταρικός τύπος, ενήλικες πολυμορφοπυρηνικός· αναστροφή τύπου = λεμφοκύτταρα > 50% στον ενήλικα (ήπια ≤ 60%, σαφής > 60%). Ο τύπος δίνει σχετικές τιμές· πρέπει να συμπληρώνεται από τους απόλυτους αριθμούς κάθε είδους (τύπος × ολικά λευκά), γιατί μια ποσοστιαία αύξηση μπορεί να είναι πλασματική όταν μειώνεται άλλο είδος (σελ. 65-66).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Η % αναλογία των ειδών των λευκών στο περιφερικό αίμα (επίχρισμα 100 κυττάρων)· κατευθύνει τη διάγνωση, διαφέρει με την ηλικία (παιδιά λεμφοκυτταρικός, ενήλικες πολυμορφοπυρηνικός), αναστροφή > 50% λεμφοκύτταρα, συμπληρώνεται από απόλυτους αριθμούς.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 11 — Φυσιολογικές τιμές τύπου
Ερώτηση: Φυσιολογικές τιμές λευκοκυτταρικού τύπου.
Απάντηση:
-
Φυσιολογικές τιμές του λευκοκυτταρικού τύπου στον ενήλικα (σελ. 60, 65):
| Είδος |
% |
Απόλυτος αριθμός /mm³ (πίν. 5.1) |
| Ουδετερόφιλα |
50-65% |
2.000-6.500 |
| Ηωσινόφιλα |
1-4% |
40-400 |
| Βασεόφιλα |
0,5-1% |
20-100 |
| Λεμφοκύτταρα |
25-40% |
1.000-4.000 |
| Μονοκύτταρα |
2-6% |
100-600 |
Οι απόλυτοι αριθμοί προκύπτουν από το ποσοστό επί τον ολικό αριθμό λευκών (4.000-10.000/mm³).
-
Στα παιδιά κάτω των 4 ετών ο τύπος είναι φυσιολογικά λεμφοκυτταρικός (λεμφοκύτταρα > πολυμορφοπύρηνα), ενώ από την ηλικία αυτή και μετά γίνεται πολυμορφοπυρηνικός όπως στον ενήλικα. Στον ενήλικα λεμφοκύτταρα > 50% σημαίνουν αναστροφή του τύπου (ήπια έως 60%, σαφής > 60%).
Σύνοψη: (ενδεικτική) Ουδετερόφιλα 50-65% (2.000-6.500/mm³), ηωσινόφιλα 1-4% (40-400), βασεόφιλα 0,5-1% (20-100), λεμφοκύτταρα 25-40% (1.000-4.000), μονοκύτταρα 2-6% (100-600)· παιδιά < 4 ετών λεμφοκυτταρικός τύπος· ενήλικας λεμφοκύτταρα > 50% = αναστροφή.
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 12 — Προδιαθεσικοί παράγοντες
Ερώτηση: Προδιαθεσικοί παράγοντες λευχαιμίας.
Απάντηση:
- Οι λευχαιμίες είναι νεοπλασματικά (κακοήθη) νοσήματα του αιμοποιητικού ιστού, άγνωστης αιτιολογίας (άνδρες : γυναίκες 2 : 1, πρώτη περιγραφή Virchow 1845). Ως προδιαθεσικοί-λευχαιμογόνοι παράγοντες ενοχοποιούνται (σελ. 67-68):
- Ιοί: κυρίως RNA ιοί (ρετροϊοί) — αποδεδειγμένα λευχαιμογόνοι σε ζώα (πτηνά, ποντίκια, γάτες)· στον άνθρωπο ο HTLV-1 (λευχαιμία Τ-κυττάρων ενηλίκων).
- Ιοντίζουσα ακτινοβολία: αύξηση λευχαιμιών στους επιζώντες της Χιροσίμα-Ναγκασάκι, στους πρώτους ακτινολόγους, μετά ακτινοθεραπεία.
- Χημικές ουσίες και φάρμακα: βενζόλιο και παράγωγα, διοξίνες, αλκυλιωτικοί παράγοντες (κυτταροστατικά), χλωραμφαινικόλη, φαινυλοβουταζόνη, LSD, εντομοκτόνα.
- Γενετικοί-κληρονομικοί παράγοντες: αυξημένη συχνότητα στο σύνδρομο Down (τρισωμία 21), στην αναιμία Fanconi, σε μονοζυγωτικούς διδύμους λευχαιμικών.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Άγνωστη αιτιολογία· προδιαθεσικοί: ιοί (RNA — ρετροϊοί, HTLV), ιοντίζουσα ακτινοβολία (Χιροσίμα, ακτινολόγοι, ακτινοθεραπεία), χημικές ουσίες-φάρμακα (βενζόλιο, διοξίνες, αλκυλιωτικά, χλωραμφαινικόλη, LSD, εντομοκτόνα), γενετικοί (σύνδρομο Down, Fanconi, δίδυμοι).
Κριτήρια αξιολόγησης:
Ερώτηση 13 — Διάκριση λευχαιμιών
Ερώτηση: Διάκριση λευχαιμιών.
Απάντηση:
-
Οι λευχαιμίες διακρίνονται (σελ. 68-71):
- Κατά την κλινική πορεία: οξείες (πολλαπλασιασμός πολύ άωρων κυττάρων — βλαστών, ταχεία εξέλιξη, συχνότερες σε παιδιά-νέους, θανατηφόρες χωρίς θεραπεία σε λίγους μήνες) και χρόνιες (κύτταρα ωριμότερα, βραδεία εξέλιξη σε χρόνια, συχνότερες σε μεγάλες ηλικίες).
- Κατά την κυτταρική σειρά που προσβάλλεται: μυελογενείς (κοκκιοκυτταρικές — από τη μυελοβλάστη), λεμφογενείς (από τη λεμφοβλάστη), μονοκυτταρικές (από τη μονοβλάστη), σπανιότερα ερυθρολευχαιμία, μεγακαρυοκυτταρική.
- Κατά τον αριθμό των λευκών στο περιφερικό αίμα: λευχαιμικές (λευκά πολύ αυξημένα, με άωρες μορφές), υπολευχαιμικές (φυσιολογικός ή ελαφρά αυξημένος αριθμός) και αλευχαιμικές (λευκά φυσιολογικά ή μειωμένα, χωρίς άωρα κύτταρα στο περιφερικό αίμα — διάγνωση μόνο από τον μυελό).
Έτσι προκύπτουν οι κύριοι τύποι: οξεία μυελογενής (ΟΜΛ), οξεία λεμφογενής (ΟΛΛ) — η συχνότερη λευχαιμία της παιδικής ηλικίας, χρόνια μυελογενής (ΧΜΛ) — χρωμόσωμα Φιλαδέλφεια, χρόνια λεμφογενής (ΧΛΛ) — ηλικιωμένοι.
Σύνοψη: (ενδεικτική) Κατά πορεία: οξείες (βλάστες, ταχεία, παιδιά-νέοι) / χρόνιες (ώριμα, βραδεία, ηλικιωμένοι)· κατά σειρά: μυελογενείς, λεμφογενείς, μονοκυτταρικές· κατά λευκά: λευχαιμικές, υπολευχαιμικές, αλευχαιμικές· ΟΜΛ, ΟΛΛ, ΧΜΛ, ΧΛΛ.
Κριτήρια αξιολόγησης: