Λύσεις — ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο: ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ (σελ. 74) – ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ Β ΕΠΑΛ
Λύσεις — ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6ο: ΤΟ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ΣΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ
Οι 8 αριθμημένες ερωτήσεις του κεφαλαίου, στη σελ. 74. Η ΣΥΝΟΨΗ έχει ΕΝΤΕΚΑ παραγράφους. 📌 Το κεφάλαιο έχει καθαρή συμμετρία Ανατολής/Δύσης: οι ερωτήσεις 4 και 6 αφορούν το ΒΥΖΑΝΤΙΟ, οι 5 και 7 τη ΔΥΣΗ — οι λύσεις κρατούν την ίδια δομή. ⚠️ Το πρώτο σκέλος της ερώτησης 1 («πότε άρχισε η γραφή σε πάπυρο») ΔΕΝ απαντιέται από το κεφ. 6 αλλά από το κεφ. 5.
Ερώτηση 1 — Πότε άρχισε, από πού και πώς διαδόθηκε η γραφή σε πάπυρο
Ερώτηση: Πότε άρχισε, από πού και πώς διαδόθηκε η γραφή επάνω σε πάπυρο;
Απάντηση:
-
⚠️ ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΠΡΟΣΟΧΗ — ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΣΚΕΛΟΣ ΑΠΑΝΤΙΕΤΑΙ ΑΠΟ ΑΛΛΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ
⚠️ ⭐⭐⭐ Η ερώτηση ρωτά «ΠΟΤΕ ΑΡΧΙΣΕ». Το κεφ. 6 ΔΕΝ δίνει χρονολογία έναρξης — αρχίζει από τη ΔΙΑΔΟΣΗ. ⭐⭐ Τη χρονολογία τη δίνει ΤΟ ΚΕΦ. 5:
⭐⭐⭐ ΚΕΦ. 5: «Η εποχή της γραφής με μελάνι αρχίζει περίπου ΣΤΟ ΜΕΣΟ ΤΗΣ 3ης ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ π.Χ. ΣΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ ΜΕ ΤΟΥΣ ΠΡΩΤΟΥΣ ΓΡΑΠΤΟΥΣ ΠΑΠΥΡΟΥΣ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΓΡΑΨΕ ΤΗ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΚΕΦ. 5 ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΩΣΕ ΟΤΙ ΠΡΟΕΡΧΕΤΑΙ ΑΠΟ ΕΚΕΙ. ⭐ Δεν είναι δικό σου κενό — είναι της εκφώνησης.
⭐⭐⭐ ΣΚΕΛΟΣ Β — ΑΠΟ ΠΟΥ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΟ, ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟ ΟΝΟΜΑΖΕΙ ΜΕ ΤΡΕΙΣ ΛΕΞΕΙΣ: «Η γραφή στον πάπυρο, ΑΥΤΗ Η ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΙΑΚΗ ΕΠΙΝΟΗΣΗ …»
⭐⭐ Και το κεφ. 5 εξηγεί το γιατί: το φυτό «επί αιώνες … φύτρωνε ΣΤΙΣ ΟΧΘΕΣ ΤΟΥ ΝΕΙΛΟΥ», και η Αίγυπτος «θεωρούνταν άλλοτε ως Η ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΗ ΓΕΝΕΤΕΙΡΑ ΤΟΥ ΠΑΠΥΡΟΥ».
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΣΚΕΛΟΣ Γ — ΠΩΣ ΔΙΑΔΟΘΗΚΕ
⭐⭐⭐ 1. ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ — Ο ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΧΩΡΩΝ
⭐⭐⭐ «διαδόθηκε τελικά ΣΕ ΟΛΕΣ ΣΧΕΔΟΝ ΤΙΣ ΧΩΡΕΣ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ, ΣΤΗ Μ. ΑΣΙΑ, ΤΟ ΛΙΒΑΝΟ, ΤΗ ΣΥΡΙΑ, ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗ, ΤΗΝ ΠΕΡΣΙΑ κ.ά.»
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ 2. ΙΣΤΟΡΙΚΑ — ΤΡΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ, ΤΡΕΙΣ ΑΚΜΕΣ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Χρησιμοποιήθηκε ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ ΤΗΣ ΑΙΓΥΠΤΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΙΓΥΠΤΙΑΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ.»
💡 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΤΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΙΟ ΕΥΚΟΛΟ ΝΑ ΤΟ ΠΡΟΣΠΕΡΑΣΕΙΣ: ⭐⭐ ο πάπυρος συνόδευσε ΤΡΕΙΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΟΥΣ ΜΕΓΑΛΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥΣ — τον Αιγυπτιακό, τον Ελληνικό, τον Ρωμαϊκό. ⭐ Δηλαδή περίπου τρεις χιλιάδες χρόνια. Δεν είναι απλώς ένα υλικό που «διαδόθηκε»· είναι το υλικό πάνω στο οποίο γράφτηκε ολόκληρη η αρχαιότητα.
⭐⭐ 3. ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΜΕΣΑΙΩΝΑ
⭐⭐ Η χρήση δεν σταμάτησε: «Στα χρόνια αυτά, όσοι έγραφαν χρησιμοποιούσαν ΚΥΡΙΩΣ ΤΟΝ ΠΑΠΥΡΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΕΡΓΑΜΗΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΕΠΕΙΔΗ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΗΤΑΝ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΗ ΚΑΙ ΚΟΣΤΙΖΕ ΑΚΟΜΗ ΑΡΚΕΤΑ ΑΚΡΙΒΑ, ιδιαίτερα όταν μεταφερόταν από μακρινές χώρες.»
💡 ⭐⭐ Χρήσιμη λεπτομέρεια: το χαρτί ΥΠΗΡΧΕ ήδη στον Μεσαίωνα, αλλά ήταν πολύ ακριβό — γι' αυτό ο πάπυρος και η περγαμηνή κράτησαν.
Σύνοψη: ΠΟΤΕ — προσοχή, το κεφ. 6 δεν το λέει: τη χρονολογία τη δίνει το κεφ. 5 — «η εποχή της γραφής με μελάνι αρχίζει περίπου στο μέσο της 3ης χιλιετίας π.Χ. στην Αίγυπτο με τους πρώτους γραπτούς παπύρους». ΑΠΟ ΠΟΥ: από την Αίγυπτο — «η γραφή στον πάπυρο, αυτή η αρχαία αιγυπτιακή επινόηση». ΠΩΣ ΔΙΑΔΟΘΗΚΕ — σε δύο επίπεδα: γεωγραφικά, «διαδόθηκε τελικά σε όλες σχεδόν τις χώρες της Μεσογείου και της Ανατολής, στη Μ. Ασία, το Λίβανο, τη Συρία, την Παλαιστίνη, την Περσία»· ιστορικά, «χρησιμοποιήθηκε στη διάρκεια της ακμής της Αιγύπτου και του Αιγυπτιακού Πολιτισμού, στη διάρκεια της ακμής του Ελληνικού Κόσμου και του Ελληνικού Πολιτισμού, αλλά και στη διάρκεια της ακμής της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας» — τρεις διαδοχικοί μεγάλοι πολιτισμοί. Και η χρήση του συνεχίστηκε στον Μεσαίωνα, αφού το χαρτί «κόστιζε ακόμη αρκετά ακριβά».
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⚠️ ⭐⭐⭐ ΤΟ «ΠΟΤΕ» ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΤΟ ΚΕΦ. 6. Πάρε τη χρονολογία από το κεφ. 5 («μέσο της 3ης χιλιετίας π.Χ.») και πες από πού την πήρες — είναι κενό της εκφώνησης, όχι δικό σου.
- ⭐⭐⭐ ΤΟ ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΕΙΝΑΙ ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΑΚΜΕΣ: Αιγυπτιακός → Ελληνικός → Ρωμαϊκός πολιτισμός. Δείχνει ότι ο πάπυρος κράτησε χιλιετίες, όχι αιώνες.
- ⭐⭐ ΑΠΑΝΤΑ ΚΑΙ ΣΤΑ ΤΡΙΑ ΣΚΕΛΗ (πότε / από πού / πώς). Το «πώς» θέλει και γεωγραφία και ιστορία.
- ⭐ ΧΡΗΣΙΜΗ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ: στον Μεσαίωνα το χαρτί υπήρχε αλλά «κόστιζε ακόμη αρκετά ακριβά» — γι' αυτό κράτησαν πάπυρος και περγαμηνή.
Ερώτηση 2 — Γιατί συγκεντρώνει το ενδιαφέρον μας η γραφή σε πάπυρο
Ερώτηση: Γιατί συγκεντρώνει το ενδιαφέρον μας η γραφή επάνω σε πάπυρο;
Απάντηση:
-
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΠΡΟΤΑΣΗ — ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΤΗΓΟΡΗΜΑΤΙΚΗ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Η χρήση του παπύρου ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. ΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΠΟΥ ΓΡΑΦΤΗΚΑΝ ΣΤΑ ΦΥΛΛΑ ΤΟΥ ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΞΕΚΙΝΑ ΑΠΟ ΕΔΩ. Δεν μας ενδιαφέρει ο πάπυρος ως φυτό ή ως υλικό — ΜΑΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΙ ΩΣ ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ.
⭐⭐⭐ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΕ ΤΟ: ΤΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΗΤΑΝ ΑΥΤΟ ΤΟ «ΠΡΩΤΟ ΒΙΒΛΙΟ»
⭐⭐⭐ «Τα βιβλία αυτά αποτελούνταν από ΕΝΑ ΜΑΚΡΥ ΦΥΛΛΟ ΑΠΟ 20-25 ΚΟΛΛΗΜΕΝΑ ΜΙΚΡΟΤΕΡΑ ΦΥΛΛΑ, ΤΥΛΙΓΜΕΝΑ ΣΕ ΕΝΑ ΞΥΛΙΝΟ, ΣΥΝΗΘΩΣ, ΣΤΕΛΕΧΟΣ, ώστε να αποκτά τη μορφή ενός κυλίνδρου, ΤΟ «ΕΙΛΗΤΑΡΙΟ».»
⭐⭐ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ⭐⭐⭐ ΜΕΓΕΘΟΣ Συνηθισμένο μήκος «τα 6 ως 10 μ.» ⭐⭐⭐ Μερικά βυζαντινά κείμενα «φτάνουν ακόμη και ΤΑ 100 ΜΕΤΡΑ» 💡 ⭐⭐⭐ ΕΚΑΤΟ ΜΕΤΡΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΣΕ ΕΝΑΝ ΚΥΛΙΝΔΡΟ. ⭐ Αν το αναφέρεις, δείχνεις αμέσως γιατί το ειλητάριο έγινε τελικά αφόρητο.
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΣΚΕΛΟΣ ΤΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ: ΕΔΩ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ Η ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
⭐⭐⭐ Ο πάπυρος δεν μας ενδιαφέρει μόνο ως αφετηρία, αλλά και γιατί ΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ γέννησαν τη λύση:
⭐⭐⭐ «Είναι φανερό ΠΟΣΟ ΔΥΣΚΟΛΟΣ ΗΤΑΝ Ο ΧΕΙΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΣΤΗΛΩΝ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ, ΟΠΩΣ ΚΑΙ Η ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Η ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΤΟΥΣ. ΓΙ' ΑΥΤΟ ΤΟ ΛΟΓΟ άρχισε να αυξάνει η γραφή κειμένων ΣΕ ΑΠΛΑ ΦΥΛΛΑ ΠΑΠΥΡΟΥ και το δέσιμό τους να γίνεται ΜΕ ΛΕΠΤΑ ΚΟΡΔΟΝΙΑ Η ΜΕ ΦΥΤΙΚΗ ΚΟΛΛΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΗ.»
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ: «προστατεύονταν τα φύλλα αυτά ΜΕ ΚΑΛΥΜΜΑΤΑ Η ΜΕ ΚΑΠΑΚΙΑ, από ΞΥΛΙΝΕΣ Η ΜΕΤΑΛΛΙΚΕΣ ΛΕΠΤΕΣ ΠΛΑΚΕΣ Η ΑΠΟ ΧΟΝΤΡΟ ΔΕΡΜΑ, ΚΑΙ ΑΠΟΚΤΟΥΣΑΝ ΕΤΣΙ ΑΠΟ ΤΟΤΕ ΤΗ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΠΟΥ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ.»
💡 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΔΥΝΑΤΟΤΕΡΟ ΚΛΕΙΣΙΜΟ ΤΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ: ⭐⭐ η γραφή σε πάπυρο μάς ενδιαφέρει επειδή σε αυτήν ΞΕΚΙΝΑΕΙ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΩΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ (τα πρώτα κείμενα) ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΩΣ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ (η δεμένη μορφή με τα καλύμματα).
⭐⭐ ΓΙΑ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑ: ΚΑΙ Η ΠΕΡΓΑΜΗΝΗ «ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΙ»
⭐⭐ Το βιβλίο χρησιμοποιεί την ίδια λέξη και για την περγαμηνή: «Η χρήση της περγαμηνής … ΕΝΔΙΑΦΕΡΕΙ ΕΠΙΣΗΣ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ», γιατί τα φύλλα της «μπορούσαν να διπλώνονται και να σχηματίζουν «ΔΙΠΤΥΧΑ» Η «ΤΕΤΡΑΠΤΥΧΑ»».
💡 ⭐⭐ Αν θέλεις να δείξεις ότι διάβασες ολόκληρη την ενότητα, ανάφερε ότι το ενδιαφέρον είναι ΚΟΙΝΟ και για τα δύο υλικά — αλλά ο πάπυρος έχει την προτεραιότητα, γιατί έδωσε ΤΑ ΠΡΩΤΑ βιβλία.
Σύνοψη: Επειδή σε αυτόν γεννιέται το βιβλίο. Το βιβλίο το λέει κατηγορηματικά: «Η χρήση του παπύρου ενδιαφέρει ιδιαίτερα ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. Τα κείμενα που γράφτηκαν στα φύλλα του ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΒΙΒΛΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ». Αυτά ήταν τα ειλητάρια: «ένα μακρύ φύλλο από 20-25 κολλημένα μικρότερα φύλλα, τυλιγμένα σε ξύλινο στέλεχος», μήκους «6 ως 10 μ.» (βυζαντινά «ακόμη και τα 100 μέτρα»). Και το ενδιαφέρον έχει δεύτερο σκέλος: επειδή ο χειρισμός τους ήταν δύσκολος, «άρχισε να αυξάνει η γραφή κειμένων σε απλά φύλλα παπύρου» δεμένα «με λεπτά κορδόνια ή με φυτική κόλλα» και προστατευμένα «με καλύμματα ή με καπάκια … και απέκτησαν έτσι από τότε τη μορφή του βιβλίου που γνωρίζουμε και σήμερα».
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⭐⭐⭐ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΙΝΑΙ «Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ». Ο πάπυρος δεν μας ενδιαφέρει ως φυτό ή ως υλικό, αλλά επειδή τα κείμενά του είναι «τα πρώτα βιβλία στην ιστορία του δυτικού κόσμου».
- ⭐⭐⭐ ΔΩΣΕ ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ ΣΚΕΛΗ: (α) το περιεχόμενο (τα πρώτα βιβλία) και (β) τη μορφή (τα δεμένα φύλλα με καλύμματα «απέκτησαν … τη μορφή του βιβλίου που γνωρίζουμε και σήμερα»).
- ⭐⭐ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΕ ΜΕ ΝΟΥΜΕΡΑ: 20-25 φύλλα, 6-10 μέτρα, βυζαντινά ως 100 μέτρα. Χωρίς αυτά η απάντηση μένει γενική.
- ⭐ ΜΗΝ ΞΕΧΑΣΕΙΣ ΤΟ ΟΝΟΜΑ «ΕΙΛΗΤΑΡΙΟ» — είναι ο τεχνικός όρος που ζητά κάθε διορθωτής.
Ερώτηση 3 — Με ποιο τρόπο γράφονταν τα βιβλία την εποχή του Μεσαίωνα
Ερώτηση: Με ποιο τρόπο γράφονταν τα βιβλία -εκτεταμένα κείμενα- την εποχή του Μεσαίωνα;
Απάντηση:
-
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ Η ΘΕΜΕΛΙΩΔΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ: ΚΑΘΕ ΒΙΒΛΙΟ ΗΤΑΝ ΜΟΝΑΔΙΚΟ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Ως την εποχή των τυπογραφικών βιβλίων, δηλαδή ΜΕΤΑ ΤΟ 1456 …, τα βιβλία που γράφονταν σε πάπυρο, σε περγαμηνή [ή σε χαρτί ήταν] ΒΙΒΛΙΑ «ΜΟΝΑΔΙΚΑ», ΕΠΕΙΔΗ ΗΤΑΝ ΓΡΑΜΜΕΝΑ, ΔΙΑΚΟΣΜΗΜΕΝΑ, ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦ[ΗΜΕΝΑ ΚΑΙ] «ΔΕΜΕΝΑ» ΣΤΟ ΧΕΡΙ.»
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ Η ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΠΟΥ ΔΙΝΕΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟ ΤΗ ΔΙΚΗ ΣΟΥ ΕΜΠΕΙΡΙΑ: «Ανεξάρτητα από την επαναληπτική ή ομαδική γραφή τ[ου περι]εχομένου τους …, ΚΑΘΕΝΑ ΗΤΑΝ «ΜΟΝΑΔΙΚΟ», ΑΚΟΜΗ ΚΙ ΑΝ ΓΡΑΦΟΤΑΝ ΚΑΙ ΣΧΕΔΙΑΖΟΤΑΝ ΑΠΟ ΤΟ ΙΔΙΟ [χέρι]. ΤΟ ΞΕΡΟΥΜΕ ΠΟΛΥ ΚΑΛΑ, ΠΩΣ ΤΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΑΣ ΣΥΧΝΑ ΜΟΙΑΖΟΥΝ ΟΜ[ΟΙΑ] ΑΛΛΑ ΣΕ ΕΚΤΕΝΕΣΤΕΡΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΑΡΚΕΤΑ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΓΡΑΨΕ ΤΟ: ΑΚΟΜΗ ΚΑΙ ΤΟ ΙΔΙΟ ΧΕΡΙ ΔΕΝ ΓΡΑΦΕΙ ΔΥΟ ΦΟΡΕΣ ΤΟ ΙΔΙΟ. ⭐ Γι' αυτό δεν υπάρχουν «αντίτυπα» πριν από την τυπογραφία — υπάρχουν μόνο ΑΝΤΙΓΡΑΦΑ, και κανένα δεν είναι ίδιο με το άλλο.
⭐⭐⭐ ΠΟΥ ΓΡΑΦΟΝΤΑΝ — ΤΑ SCRIPTORIA
⭐⭐⭐ «γίνονταν συνήθως από ΕΙΔΙΚΕΥΜΕΝΟΥΣ ΓΡΑΦΕΙΣ ΣΤΙΣ ΑΥ[ΛΕΣ ΤΩΝ] ΑΡΧΟΝΤΩΝ και συχνότερα ΣΤΑ «ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΓΡΑΦΗΣ» - ΤΑ SCRIPTORIA - ΤΩΝ ΜΟΝΑΣΤ[ΗΡΙΩΝ].»
⭐⭐ Και ο εξοπλισμός: «Κάθε αντιγραφέας διέθετε ΕΝΑ ΚΑΘΙΣΜΑ ΚΑΙ ΕΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΟ και έγραφε χρησιμοποιώντας ΑΡΚΕΤΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΠΕΝΕΣ ΑΠΟ ΦΤΕΡΟ ΧΗΝΑΣ.»
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΠΟΙΟΙ ΕΓΡΑΦΑΝ ΚΑΙ ΜΕ ΤΙ ΤΡΟΠΟ — ΤΟ ΠΙΟ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ ΣΗΜΕΙΟ
⭐⭐⭐ «Οι γραφείς των κειμένων του Μεσαίωνα ΗΤΑΝ ΚΥΡΙΩΣ ΜΟΝΑΧΟΙ … και επιδίδονταν σε ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΜΟΡΦΗ ΓΡΑΦΗΣ, ΤΗΝ «ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΙΑ». Έγραφαν με γράμματα ΚΑΛΑΙΣΘΗΤΑ ΚΑΙ ΑΡΜΟΝΙΚΑ, τα «ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΙΚΑ».»
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΩΡΑ ΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΠΟΥ ΞΕΧΩΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ: «Οι γραφείς - μοναχοί ΕΓΡΑΦΑΝ ΠΟΛΛΟΙ ΜΑΖΙ ΑΚΟΥΓΟΝΤΑΣ ΕΝΑΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΝΑ ΔΙΑΒΑΖΕΙ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ.»
💡 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΔΕΝ ΑΝΤΕΓΡΑΦΑΝ ΜΕ ΤΑ ΜΑΤΙΑ — ΕΓΡΑΦΑΝ ΜΕ ΤΑ ΑΥΤΙΑ. ⭐⭐ Είναι μέθοδος ΜΑΖΙΚΗΣ παραγωγής πριν από την τυπογραφία: ένας διαβάζει, δέκα γράφουν, βγαίνουν δέκα αντίγραφα ταυτόχρονα.
⚠️ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΤΙΜΗΜΑ ΤΗΣ: «Όμως ΔΕΝ [ΕΙΧΑΝ] ΤΙΣ ΙΔΙΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΟΥΤΕ ΤΙΣ ΙΔΙΕΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ. Άλλοι άκουγαν σωστά το κείμενο [κι άλλοι] το παρανοούσαν. Άλλοι έγραφαν σωστά ό,τι άκουγαν κι άλλοι με λάθη. ΕΤΣΙ ΕΞΗΓΟΥΝΤΑΙ ΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΑ ΛΑΘΗ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΙΣ ΛΕΞΕΩΝ Η ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ ΣΤΑ ΙΔΙΑ ΚΕΙΜΕΝΑ.»
⭐⭐⭐ Η ΟΜΑΔΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ — ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ
⭐⭐⭐ Ένα βιβλίο δεν το έφτιαχνε ένας: «Για την ολοκλήρωση του έργου των γραφέων χρειαζόταν ακόμη η συνεργασία:
- ⭐⭐ «ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΩΝ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΩΝ για τη διακόσμηση των χειρογράφων»
- ⭐⭐ «ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦ[ΩΝ] … ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΩΝ»
- ⭐⭐ «ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΔΕΤΩΝ που ήταν επίσης ΜΟΝΑΧΟΙ ΕΙΔΙΚΕΥΜΕΝΟΙ»
⭐⭐ Υπήρχαν όμως «και μοναχοί που ΟΛΟΚΛΗΡΩΝΑΝ ΟΙ ΙΔΙΟΙ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΩΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ». Και «Όταν δεν αρκούσαν οι μοναχοί …, ε[ργάζονταν] και ΤΑΛΑΝΤΟΥΧΟΙ ΛΑΪΚΟΙ».
⭐⭐ ΤΑ ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗΣ
⭐⭐⭐ «Χρησιμοποιούσαν ακόμη και ΛΕΠΤΟΤΑΤΑ ΦΥΛΛΑ ΧΡΥΣΟΥ και ΜΕΛΑΝΙΑ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΑ ΧΡΩΜΑΤΑ … Σχεδιάζονταν [πρώτα] τα ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΕ ΜΙΑ ΓΡΑΦΙΔΑ, μετά οι λεπτομέρειες ΜΕ ΛΕΠΤΕΣ ΠΕΝΕΣ ΑΠΟ ΦΤΕΡΟ ΧΗΝΑΣ και χρησιμοποιούνταν ΧΑΡΑΚΕΣ, ΔΙΑΒΗΤΕΣ ΚΑΙ ΓΩΝΙΕΣ (ΟΡΘΟΓΩΝΙΕΣ).»
💡 ⭐⭐⭐ ΧΑΡΑΚΑΣ, ΔΙΑΒΗΤΗΣ, ΓΩΝΙΑ: ΤΑ ΙΔΙΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΠΟΥ ΕΧΕΙΣ ΚΙ ΕΣΥ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ. ⭐ Ο μοναχός-γραφέας δούλευε σαν σχεδιαστής: πρώτα κατασκευή, μετά λεπτομέρεια.
⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΥΛΙΚΟ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΣΑΝ
⭐⭐ «Στα χρόνια αυτά, όσοι έγραφαν χρησιμοποιούσαν ΚΥΡΙΩΣ ΤΟΝ ΠΑΠΥΡΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΕΡΓΑΜΗΝΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥ ΛΙΓΟΤΕΡΟ ΤΟ ΧΑΡΤΙ, ΕΠΕΙΔΗ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΟΥ ΗΤΑΝ ΠΟΛΥ ΜΙΚΡΗ ΚΑΙ ΚΟΣΤΙΖΕ ΑΚΟΜΗ ΑΡΚΕΤΑ ΑΚΡΙΒΑ.» ⭐⭐ Και προοδευτικά οι γραφείς «ΟΛΟ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΣΤΡΕΦΟΝΤΑΝ ΠΡΟΣ ΤΙΣ ΠΕΡΓΑΜΗΝΕΣ και μάλιστα τις «ΔΕΜΕΝΕΣ» ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΤΩΝ ΡΩΜΑΪΚΩΝ «ΚΩΔΙΚΩΝ»».
Σύνοψη: Χειρόγραφα, και κάθε βιβλίο ήταν μοναδικό. «Ως την εποχή των τυπογραφικών βιβλίων, δηλαδή μετά το 1456, … τα βιβλία … ήταν βιβλία «μοναδικά», επειδή ήταν γραμμένα, διακοσμημένα, εικονογραφημένα και «δεμένα» στο χέρι» — και «καθένα ήταν «μοναδικό», ακόμη κι αν γραφόταν … από το ίδιο [χέρι]», αφού «τα χειρόγραφα γράμματά μας … σε εκτενέστερα κείμενα διαφοροποιούνται αρκετά». Πού: «από ειδικευμένους γραφείς στις αυλές των αρχόντων και συχνότερα στα «εργαστήρια γραφής» - τα SCRIPTORIA - των μοναστηριών». Ποιοι: «οι γραφείς … ήταν κυρίως μοναχοί», που επιδίδονταν «σε μια καινούρια μορφή γραφής, την «καλλιγραφία»». Πώς: «έγραφαν πολλοί μαζί ΑΚΟΥΓΟΝΤΑΣ ΕΝΑΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ να διαβάζει το κείμενο» — και επειδή δεν είχαν «τις ίδιες γνώσεις ούτε τις ίδιες ικανότητες», «έτσι εξηγούνται τα … ορθογραφικά λάθη αλλά και οι παραλείψεις λέξεων ή παραγράφων». Με ποιους: χρειαζόταν ομάδα — διακοσμητές-σχεδιαστές, εικονογράφοι, βιβλιοδέτες, «επίσης μοναχοί ειδικευμένοι», με χαράκες, διαβήτες και γωνιές και «λεπτότατα φύλλα χρυσού».
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⭐⭐⭐ ΞΕΚΙΝΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΜΟΝΑΔΙΚΑ». Είναι η θεμελιώδης διαφορά από το τυπωμένο βιβλίο — και το βιβλίο τη στηρίζει με επιχείρημα από τη δική σου εμπειρία (τα χειρόγραφα γράμματα «διαφοροποιούνται αρκετά»).
- ⭐⭐⭐ ΤΟ ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ ΕΙΝΑΙ Η ΓΡΑΦΗ ΚΑΘ' ΥΠΑΓΟΡΕΥΣΗ: «έγραφαν πολλοί μαζί ακούγοντας έναν αναγνώστη». Είναι μαζική παραγωγή πριν από την τυπογραφία — και εξηγεί τα λάθη.
- ⭐⭐ ΜΗΝ ΞΕΧΑΣΕΙΣ ΤΟ SCRIPTORIUM και ότι οι γραφείς ήταν κυρίως μοναχοί, με ειδικότητες (διακοσμητές, εικονογράφοι, βιβλιοδέτες).
- ⭐ ΚΑΛΗ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ: τα εργαλεία της διακόσμησης ήταν χάρακες, διαβήτες και γωνιές — τα ίδια που χρησιμοποιείς στο σχέδιο.
Ερώτηση 4 — Πώς δημιουργήθηκαν και τι περιείχαν τα βυζαντινά εικονογραφημένα χειρόγραφα
Ερώτηση: Πώς δημιουργήθηκαν και τι κυρίως περιείχαν τα βυζαντινά εικονογραφημένα χειρόγραφα;
Απάντηση:
-
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΣΚΕΛΟΣ Α — ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ: Η ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΕΙΝΑΙ ΠΡΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ
⚠️ ⭐⭐⭐ ΜΗΝ ΠΕΙΣ ΟΤΙ ΤΑ ΕΦΕΥΡΑΝ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ. ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΛΕΕΙ ΤΟ ΑΝΤΙΘΕΤΟ:
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Εικονογραφημένα χειρόγραφα ΥΠΗΡΧΑΝ ΚΑΙ ΣΤΟΝ ΠΡΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΚΑΙ ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ, [όπου με] ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ - ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΕΣ ΠΛΟΥΤΙΖΟΤΑΝ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝ[ΕΥΟΤΑΝ ΤΟ] ΚΕΙΜΕΝΟ, ΠΡΟΚΑΛΩΝΤΑΣ ΕΤΣΙ ΜΙΑ ΑΜΕΣΗ ΣΧΕΣΗ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΕΙ[ΚΟΝΑΣ]. ΟΙ χριστιανοί-βυζαντινοί γραφείς ΣΥΝΕΧΙΣΑΝ ΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΚΑΙ ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΑΝ ΠΟΛΛΕΣ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΣΤΑ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΟΥΣ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ ΕΙΝΑΙ Η ΦΡΑΣΗ «ΑΜΕΣΗ ΣΧΕΣΗ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑΣ». ⭐ Η εικόνα δεν μπαίνει για στολίδι — μπαίνει για να ΕΡΜΗΝΕΥΣΕΙ το κείμενο. Είναι η ίδια σχέση που θα δεις στα κεφ. 12 και 14 για τη σύγχρονη εικονογράφηση.
⭐⭐⭐ ΤΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ — ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΣΤΗΚΑΝ
⭐⭐⭐ «Με κύριο σκοπό ΤΗΝ ΤΕΛΕΣΗ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ [λατρείας] αναπτύσσεται και Η ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ, [η] ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ, Ο ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ, και διαμορ[φώνεται η] ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ.»
⭐⭐⭐ ΚΑΙ Η ΑΙΤΙΑ, ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ: «Η λειτουργ[ία είναι] η παρουσίαση ΤΟΥ ΑΥΘΕΝΤΙΚΟΥ ΛΟΓΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ, ο οποίος … ΠΕΡΙΕΧΕΤΑΙ ΣΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΤΩΝ ΓΡΑΦΩΝ. Από τις Γραφές προέρχ[ονται] οι εικόνες με ΤΙΣ ΔΙΗΓΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Τ[ΩΝ ΑΓΙΩΝ], οι οποίες ΓΕΜΙΖΟΥΝ ΤΟΥΣ ΤΟΙΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ …, αλλά και τα αναρίθμητα εκκλησιαστικά [βιβλία].»
💡 ⭐⭐⭐ ΙΔΙΑ ΕΙΚΟΝΑ, ΔΥΟ ΘΕΣΕΙΣ: στον ΤΟΙΧΟ της εκκλησίας και στη ΣΕΛΙΔΑ του βιβλίου. ⭐ Το χειρόγραφο είναι η φορητή εκδοχή της τοιχογραφίας.
⭐⭐⭐ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΠΟΥ ΤΑ ΕΠΕΤΡΕΨΕ
⭐⭐⭐ «Γύρω στο 2ο αιώνα μάλιστα, ΚΑΤΑΡΓΗΣΑΝ ΤΟ ΔΥΣΧΡΗΣΤΟ «ΕΙΛΗΤΑΡΙΟ», τον κύλινδρο …, ΚΑΙ ΚΑΘΙΕΡΩΣΑΝ τους λεγόμενους από τη ρωμαϊκή εποχή «ΚΩΔΙΚΕΣ» ΜΕ ΤΗ «ΣΤΑΧΩΣΗ» (ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑ).»
💡 ⭐⭐ Η σελίδα-κώδικας δίνει ΠΛΑΙΣΙΟ για εικόνα· ο κύλινδρος όχι. Η εικονογράφηση χρειαζόταν το νέο σχήμα.
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΣΚΕΛΟΣ Β — ΤΙ ΠΕΡΙΕΙΧΑΝ
⭐⭐⭐ ΚΥΡΙΩΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ
⭐⭐⭐ «Τα σπουδαιότερα εικονογραφημένα βυζαντινά χ[ειρόγραφα], τα οποία γράφτηκαν ΜΕΤΑ ΤΟΝ 5ο μ.Χ. ΑΙΩΝΑ, περιεί[χαν εκκλησιαστικά] κείμενα»: «ΟΙ ΚΩΔΙΚΕΣ, ΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ, ΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ κτλ.»
⭐⭐ Και η ΣΥΝΟΨΗ 7 προσθέτει τι ΑΚΡΙΒΩΣ εικονίζεται: «εικονογραφήσεις, ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΩΤΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΧΝΑ ΥΨΗΛΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΚΑΛΑΙΣΘΗΣΙΑΣ».
⚠️ ⭐⭐⭐ ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΜΟΝΟ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΑ — ΜΗΝ ΤΟ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΙΣ
⭐⭐⭐ Η ΣΥΝΟΨΗ 6 είναι ρητή: τα βυζαντινά χειρόγραφα είχαν «ΕΚΤΕΤΑΜΕΝΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΜΕ ΔΙΑΦΟΡΑ ΚΟΣΜΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ, ΚΥΡΙΩΣ ΓΝΩΣΙΟΛΟΓΙΚΑ» — «ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ κ.ά.».
💡 ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΟ ΔΙΝΕΙ ΤΟ ΙΔΙΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: ⭐ ο «ΚΩΔΙΚΑΣ ΤΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ» (Βατοπεδίου, αρ. 655) περιέχει τη «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΑΦΗΓΗΣΗ» του ΚΛΑΥΔΙΟΥ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ και τα «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΑ» ΤΟΥ ΣΤΡΑΒΩΝΑ, με «ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥΣ ΧΑΡΤΕΣ φτιαγμένους σε εργαστήριο της Κωνσταντινούπολης». Καθαρά επιστημονικό βιβλίο.
⭐⭐ ΤΕΣΣΕΡΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΓΙΑ ΝΑ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΕΙΣ
⭐⭐ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ⭐⭐⭐ ΤΙ ΤΟ ΞΕΧΩΡΙΖΕΙ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΤΟΥ ROSSANO (6ος αι., Καλαβρία) «ΤΟ ΠΑΛΑΙΟΤΕΡΟ εικονογραφημένο βυζαντινό Ευαγγέλιο»· «η περγαμηνή είναι ΧΡΩΜΑΤΙΣΜΕΝΗ ΠΟΡΦΥΡΗ» ⭐⭐⭐ ΚΩΔΙΚΑΣ ΠΤΟΛΕΜΑΙΟΥ 655 (Βατοπεδίου, 1260-1310) 297 φύλλα· χάρτες «και στις δύο όψεις», με «μαύρο και κόκκινο μελάνι» για τα κείμενα και «κυανό, κίτρινο, καφέ, ερυθρό» για τις περιοχές· ⚠️ «λείπουν 28 φύλλα» (7 στο Παρίσι, τα υπόλοιπα στο Λονδίνο) ⭐⭐⭐ ΚΩΔΙΚΑΣ 602 - ΟΚΤΑΤΕΥΧΟΣ (Βατοπεδίου, 13ος αι.) «ΤΟ ΠΛΟΥΣΙΟΤΕΡΑ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΜΕΝΟ χειρόγραφο του Αγίου Όρους»: 489 φύλλα, «162 παραστάσεις», «χρυσέρυθρες επικεφαλίδες» ΤΕΤΡΑΕΥΑΓΓΕΛΟ 43 (Σταυρονικήτα, 10ος αι.) 299 φύλλα, «δύο στήλες των 19 στίχων», «δέκα περίτεχνα αψιδωτά κοσμήματα» 💡 ⭐⭐ Διάλεξε ΕΝΑ Η ΔΥΟ και δώσε νούμερα. Είναι πιο πειστικό από πέντε ονόματα χωρίς στοιχεία.
Σύνοψη: ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΑΝ: ως συνέχεια προχριστιανικής παράδοσης — «εικονογραφημένα χειρόγραφα υπήρχαν και στον προχριστιανικό ελληνικό κόσμο και ιδιαίτερα στην ελληνιστική εποχή», όπου με «διάφορες εικόνες - μικρογραφίες πλουτιζόταν και ερμηνευόταν το κείμενο, προκαλώντας … μια άμεση σχέση λόγου και εικόνας»· «οι χριστιανοί-βυζαντινοί γραφείς συνέχισαν την παράδοση και ενσωμάτωσαν πολλές εικονογραφικές λύσεις». Τα ευνόησε και μια τεχνική αλλαγή: «γύρω στο 2ο αιώνα … κατάργησαν το δύσχρηστο «ειλητάριο» … και καθιέρωσαν τους … «κώδικες» με τη «στάχωση»». ΤΙ ΠΕΡΙΕΙΧΑΝ: «τα σπουδαιότερα … γράφτηκαν μετά τον 5ο μ.Χ. αιώνα» και περιείχαν εκκλησιαστικά κείμενα — «οι Κώδικες, τα Ευαγγέλια, οι Κανόνες» — με «θρησκευτικές παραστάσεις, πρωτογράμματα και διακοσμήσεις, συχνά υψηλής τέχνης και καλαισθησίας». ⚠️ Όχι όμως μόνο θρησκευτικά: η ΣΥΝΟΨΗ λέει «εκτεταμένα θρησκευτικά, αλλά και … κοσμικά κείμενα, κυρίως γνωσιολογικά» (φιλοσοφία, γεωγραφία, ιστορία) — όπως ο Κώδικας του Πτολεμαίου με τη «Γεωγραφική αφήγηση» και τα «Γεωγραφικά» του Στράβωνα.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⚠️ ⭐⭐⭐ ΜΗΝ ΠΕΙΣ ΟΤΙ ΤΑ ΕΦΕΥΡΑΝ ΟΙ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΙ. Το βιβλίο τονίζει ότι «υπήρχαν και στον προχριστιανικό ελληνικό κόσμο» και ότι οι βυζαντινοί «συνέχισαν την παράδοση».
- ⭐⭐⭐ ΜΗΝ ΠΕΙΣ ΟΤΙ ΠΕΡΙΕΙΧΑΝ ΜΟΝΟ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ. Η ΣΥΝΟΨΗ λέει ρητά «αλλά και … κοσμικά κείμενα, κυρίως γνωσιολογικά» — και το βιβλίο δίνει ως παράδειγμα τον Κώδικα του Πτολεμαίου με χάρτες.
- ⭐⭐ ΚΡΑΤΑ ΤΗ ΦΡΑΣΗ «ΑΜΕΣΗ ΣΧΕΣΗ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑΣ». Η εικόνα ερμηνεύει το κείμενο, δεν το στολίζει.
- ⭐ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΕ ΜΕ ΕΝΑ-ΔΥΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΚΑΙ ΝΟΥΜΕΡΑ — π.χ. ο Οκτάτευχος 602 με 489 φύλλα και 162 παραστάσεις, ή το Ευαγγέλιο του Rossano με την πορφυρή περγαμηνή.
Ερώτηση 5 — Πώς δημιουργήθηκαν και τι περιείχαν τα δυτικά εικονογραφημένα χειρόγραφα
Ερώτηση: Πώς δημιουργήθηκαν και τι κυρίως περιείχαν τα δυτικά εικονογραφημένα χειρόγραφα;
Απάντηση:
-
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΣΚΕΛΟΣ Α — ΠΩΣ: ΤΟ SCRIPTORIUM ΚΑΙ Η ΟΜΑΔΑ ΤΟΥ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «ΑΠΟ ΤΟΝ 9ο ΑΙΩΝΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑ στα μοναστήρια της Δύσης υπήρχε ΕΝΑ «SCRIPTORIUM», δηλαδή Ο «ΧΩΡΟΣ ΤΩΝ ΓΡΑΦΩΝ» ΟΠΟΥ ΓΙΝΟΤΑΝ Η ΑΝΤΙΓΡΑΦΗ, Η ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΔΕΣΙΜΟ, Η «ΣΤΑΧΩΣΗ» ΤΩΝ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ, ΟΠΩΣ ΓΙΝΟΤΑΝ ΚΑΙ ΣΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ, ΔΗΛΑΔΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟ ΛΕΕΙ ΡΗΤΑ: Η ΔΥΣΗ ΚΑΝΕΙ ΟΤΙ ΚΑΙ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ. ⭐ Αν απαντάς και στις δύο ερωτήσεις (4 και 5), ξεκίνα από αυτή την ομοιότητα και μετά δείξε τις διαφορές.
⭐⭐⭐ Ο ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΝΤΙΓΡΑΦΕΑ
⭐⭐ «Κάθε αντιγραφέας διέθετε ΕΝΑ ΚΑΘΙΣΜΑ ΚΑΙ ΕΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΟ και έγραφε χρησιμοποιώντας ΑΡΚΕΤΕΣ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΠΕΝΕΣ ΑΠΟ ΦΤΕΡΟ ΧΗΝΑΣ, ώστε να μπορεί να [γράφει] ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΕΣ ΓΡΑΦΕΣ Η ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ.»
💡 ⭐⭐ ΠΟΛΛΕΣ ΠΕΝΕΣ, ΟΧΙ ΜΙΑ — γιατί κάθε είδος γράμματος θέλει άλλο κόψιμο. Είναι το ίδιο με τις σημερινές γραμματοσειρές.
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ Η ΓΡΑΦΗ ΚΑΘ' ΥΠΑΓΟΡΕΥΣΗ — ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ
⭐⭐⭐ «Οι γραφείς - μοναχοί ΕΓΡΑΦΑΝ ΠΟΛΛΟΙ ΜΑΖΙ ΑΚΟΥΓΟΝΤΑΣ ΕΝΑΝ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ ΝΑ ΔΙΑΒΑΖΕΙ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Όμως δεν [είχαν] τις ίδιες γνώσεις ούτε τις ίδιες ικανότητες … ΕΤΣΙ ΕΞΗΓΟΥΝΤΑΙ ΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΚΑ ΛΑΘΗ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΡΑΛΕΙΨΕΙΣ ΛΕΞΕΩΝ Η ΠΑΡΑΓΡΑΦΩΝ ΣΤΑ ΙΔΙΑ ΚΕΙΜΕΝΑ.»
⭐⭐⭐ Η ΟΜΑΔΑ — ΤΕΣΣΕΡΙΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ
⭐⭐⭐ «Για την ολοκλήρωση του έργου των γραφέων χρειαζόταν ακόμη η συνεργασ[ία] ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΩΝ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΩΝ για τη διακόσμηση των χειρογράφων, ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦ[ΩΝ ΤΩΝ] ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΔΕΤΩΝ ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΕΠΙΣΗΣ ΜΟΝΑΧΟΙ ΕΙΔΙΚΕΥΜΕΝΟΙ.» ⭐⭐ Υπήρχαν όμως «και μοναχοί που ΟΛΟΚΛΗΡΩΝΑΝ ΟΙ ΙΔΙΟΙ ΕΝΑ ΒΙΒΛΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΗ ΩΣ ΤΟ ΤΕΛΟΣ», και «Όταν δεν αρκούσαν οι μοναχοί …, ε[ργάζονταν] ΚΑΙ ΤΑΛΑΝΤΟΥΧΟΙ ΛΑΪΚΟΙ».
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗΣ — ΒΗΜΑ ΒΗΜΑ
⭐⭐⭐ «Η ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ ΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ, Η ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΜΙΚΡΟΓΡΑΦΙΩΝ, [ΤΩΝ] «ΔΙΑΚΟΣΜΗΜΕΝΩΝ ΑΡΧΙΚΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ» - Η «ΠΡΩΤΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ» -, ΜΕ ΤΑ ΟΠΟΙΑ [αρχίζουν τα] ΚΕΦΑΛΑΙΑ Η ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΙ, ΣΥΧΝΑ ΗΤΑΝ ΕΡΓΑ ΣΠΟΥΔΑΙΩΝ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΩΝ.»
⭐⭐⭐ ΤΑ ΥΛΙΚΑ: «Χρησιμοποιούσαν ακόμη και ΛΕΠΤΟΤΑΤΑ ΦΥΛΛΑ ΧΡΥΣΟΥ ΚΑΙ ΜΕΛΑΝΙΑ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΑ ΧΡΩ[ΜΑΤΑ], για να αποδώσουν ΑΝΘΗ, ΠΡΟΣΩΠΑ, ΤΟΠΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ.»
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ Η ΣΕΙΡΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ — ΓΡΑΨΕ ΤΗΝ, ΕΙΝΑΙ ΚΑΘΑΡΑ ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ: «Σχεδιάζονταν [πρώτα] ΤΑ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑΤΑ ΜΕ ΜΙΑ ΓΡΑΦΙΔΑ, ΜΕΤΑ ΟΙ ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΕΣ ΜΕ ΛΕΠΤΕΣ ΠΕΝΕΣ ΑΠΟ ΦΤΕΡΟ ΧΗΝΑΣ και χρησιμοποιούνταν ΧΑΡΑΚΕΣ, ΔΙΑΒΗΤΕΣ ΚΑΙ ΓΩΝΙΕΣ (ΟΡΘΟΓΩΝΙΕΣ).»
💡 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΠΡΩΤΑ ΤΟ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ, ΜΕΤΑ Η ΛΕΠΤΟΜΕΡΕΙΑ — ΜΕ ΧΑΡΑΚΑ, ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΓΩΝΙΑ. ⭐ Είναι ακριβώς η μέθοδος που διδάσκεσαι στο ελεύθερο και στο γραμμικό σχέδιο. Ο μοναχός-διακοσμητής δούλευε σαν σχεδιαστής.
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΣΚΕΛΟΣ Β — ΤΙ ΠΕΡΙΕΙΧΑΝ: ΜΙΑ ΑΛΛΑΓΗ ΣΤΟΝ 12ο ΑΙΩΝΑ
⭐⭐⭐ ΠΡΙΝ ΤΟΝ 12ο ΑΙΩΝΑ — ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ
⭐⭐⭐ «Στα προηγούμενα χρόνια ΟΙ ΜΟΝΟΙ ΠΕΛΑΤΕΣ ΤΟΥΣ ΗΤΑΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΚΑΙ ΟΙ ΑΡΧΟΝΤΕΣ, και ΤΑ ΚΥΡΙΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥΣ ΗΤΑΝ ΤΑ ΑΚΡΙΒΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ.»
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΜΕΤΑ ΤΟΝ 12ο ΑΙΩΝΑ — ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΝΟΙΓΕΙ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Μετά το 12ο αιώνα, υπάρχουν ΚΙ ΑΛΛΟΙ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΜΕΝΟΙ (ΕΜΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΕΡΓΗΤΕΣ-ΚΤΗΜΑΤΙΕΣ), που ενδιαφέρονται να διαβάσουν ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ, ΛΟΓΙΚΑ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ, ΙΑΤΡΙΚΑ, ΙΣΤΟΡΙΚΑ, ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΩΤΑ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ.»
⭐⭐⭐ Και από τον 12ο-13ο αιώνα, «ΜΕ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΩΝ, στους πλούσιους εμπόρους και καλλιεργητές ΠΡΟΣΤΙΘΕΝΤΑΙ ΚΑΙ ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΕΣ. Η ΑΝΑΓΚΗ ΒΙΒΛΙΩΝ ΜΕΛΕΤΗΣ ΑΥΞΗΣΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΩΝ ΓΡΑΦΕΩΝ».
⭐⭐⭐ ΚΑΙ Η ΓΛΩΣΣΑ ΑΛΛΑΖΕΙ ΜΑΖΙ
⭐⭐⭐ «Προτιμούσαν βέβαια ΝΑ ΔΙΑΒΑΖΟΥΝ ΣΤΗ ΜΗΤΡΙΚΗ ΤΟΥΣ ΓΛΩΣΣΑ, κι αυτό είχε ως αποτέλεσμα ΝΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΟΥΝ ΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΚΑΙ ΝΑ ΕΜΦΑΝΙΣΤΟΥΝ ΤΑ «ΕΘΝΙΚΑ» ΓΑΛΛΙΚΑ, ΓΕΡΜΑΝΙΚΑ, ΙΤΑΛΙΚΑ κτλ.»
💡 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΠΡΟΣΕΞΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗ: το ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟ είχε «ΕΠΙΒΑΛΕΙ ΤΗ ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΕ ΒΑΡΟΣ ΤΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ» — τρεις αιώνες αργότερα Η ΑΓΟΡΑ ΤΗΝ ΥΠΟΧΩΡΕΙ. ⭐ Και ο λόγος δεν είναι ιδεολογικός αλλά εμπορικός: οι νέοι αγοραστές θέλουν να καταλαβαίνουν τι διαβάζουν.
⭐⭐ ΤΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
⭐⭐ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΟ ⭐⭐⭐ ΤΙ ΤΟ ΞΕΧΩΡΙΖΕΙ ⭐⭐⭐ «ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΟΥ ΡΟΔΟΥ» (Roman de la rose, 15ος αι., Παρίσι) ⭐⭐⭐ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ, όχι θρησκευτικό· «διακοσμ[ημένο] ΠΡΩΤΟΓΡΑΜΜΑ (γαλ. = LETTRINE)», «καθαρό, ευκολοδ[ιάβαστο] κείμενο, αρκετά επηρεασμένο από τη «ΓΟΤΘΙΚΗ» γραφή», «πολύχρωμη και πλούσια ΦΥΤΙΚΗ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗ στα περιθώριά του» — «αποτε[λεί] ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΣΕΛΙΔΑ ΤΕΧΝΗΣ, ΕΝΑΝ ΠΙΝΑΚΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ» «ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΤΗΣ ΣΤΕΨΗΣ» (του Αγίου Μάρκου, ~800) από «την αυλή του Καρλομάγνου»· «με ένα βαθύ χρώμα [καλύπτεται] ολόκληρη η επιφάνεια της περγαμηνής και με ΧΡΥΣΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ [γράφεται] το κείμενο** Χειρόγραφο 7ου αι. «γράμματα λατινικά «ΑΠΛΑ[ ΚΕΦΑΛΑΙΑ]» (onciales), με κεφαλαία στρογγυλεμένα, σε μεγάλο μέγεθος. Χρησιμοποι[ούνταν] στις ΕΠΙΚΕΦΑΛΙΔΕΣ**» Καρολίγγειο χειρόγραφο 9ου αι. «με κ[εφαλαία] και «ΠΕΖΑ-ΜΙΚΡΑ», περισσότερο τετραγωνισμένα και λεπτότερα»· «χαρακτηριστικό … το ΑΥΣΤΗΡΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΠΡΩΤΟΓΡΑΜΜΑ**» 💡 ⭐⭐⭐ ΤΟ «ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΤΟΥ ΡΟΔΟΥ» ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΣΟΥ: ⭐ λογοτεχνικό κείμενο, σε λαϊκή γλώσσα, εικονογραφημένο σαν έργο τέχνης. Δείχνει ακριβώς την αλλαγή μετά τον 12ο αιώνα.
Σύνοψη: ΠΩΣ: «από τον 9ο αιώνα και μετά στα μοναστήρια της Δύσης υπήρχε ένα «SCRIPTORIUM», δηλαδή ο «χώρος των γραφών» όπου γινόταν η αντιγραφή, η διακόσμηση και το δέσιμο, η «στάχωση»» — «όπως γινόταν και στα … μοναστήρια της Χριστιανικής Ανατολής». Κάθε αντιγραφέας είχε «ένα κάθισμα και ένα αναλόγιο» και «αρκετές και διαφορετικές πένες από φτερό χήνας», και οι μοναχοί «έγραφαν πολλοί μαζί ακούγοντας έναν αναγνώστη» — εξ ου και «τα … ορθογραφικά λάθη … και οι παραλείψεις». Χρειαζόταν ομάδα: «διακοσμητές-σχεδιαστές, … εικονογράφοι … μικρογραφιών και … βιβλιοδέτες», και «ταλαντούχοι λαϊκοί» όταν δεν αρκούσαν. Η τεχνική: «σχεδιάζονταν τα περιγράμματα με μια γραφίδα, μετά οι λεπτομέρειες με λεπτές πένες … και χρησιμοποιούνταν χάρακες, διαβήτες και γωνιές», με «λεπτότατα φύλλα χρυσού». ΤΙ ΠΕΡΙΕΙΧΑΝ — και εδώ υπάρχει τομή: πριν τον 12ο αιώνα «τα κύρια έργα τους ήταν τα ακριβά θρησκευτικά βιβλία»· «μετά το 12ο αιώνα» οι νέοι αναγνώστες (έμποροι, κτηματίες, και από τον 12ο-13ο αι. φοιτητές) ζητούν «φιλοσοφικά, λογικά, μαθηματικά, ιατρικά, ιστορικά, αλλά και τα πρώτα λογοτεχνικά» — και «στη μητρική τους γλώσσα», ώστε «να εμφανιστούν τα «εθνικά» γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά».
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⭐⭐⭐ ΞΕΚΙΝΑ ΑΠΟ ΤΟ SCRIPTORIUM («από τον 9ο αιώνα και μετά») και πες ότι η Δύση κάνει ό,τι και το Βυζάντιο — το βιβλίο το δηλώνει ρητά.
- ⭐⭐⭐ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΛΛΑΖΕΙ ΣΤΟΝ 12ο ΑΙΩΝΑ: από θρησκευτικά σε φιλοσοφικά, μαθηματικά, ιατρικά, ιστορικά και λογοτεχνικά. Απάντηση που δίνει μόνο «θρησκευτικά» είναι ελλιπής.
- ⭐⭐ ΓΡΑΨΕ ΤΗ ΣΕΙΡΑ ΤΗΣ ΔΙΑΚΟΣΜΗΣΗΣ: πρώτα περιγράμματα με γραφίδα, μετά λεπτομέρειες με πένα, με χάρακα, διαβήτη και γωνιά. Είναι σχεδιαστική μέθοδος, όχι απλή ζωγραφική.
- ⭐ ΚΑΛΥΤΕΡΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΛΑΓΗ: το «Μυθιστόρημα του Ρόδου» — λογοτεχνικό, σε λαϊκή γλώσσα, «πραγματική σελίδα τέχνης, ένας πίνακας γραφής και ζωγραφικής».
Ερώτηση 6 — Με ποια γράμματα γράφονταν τα βυζαντινά χειρόγραφα
Ερώτηση: Με ποια κυρίως γράμματα γράφονταν τα βυζαντινά χειρόγραφα;
Απάντηση:
-
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΔΥΟ ΔΙΑΔΟΧΙΚΑ ΕΙΔΗ — ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ
⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΕΙΔΟΣ ⭐⭐⭐ ΠΟΤΕ 1 ⭐⭐⭐ ΤΑ «ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ» «από το τέλος του 5ου μ.Χ. αιώνα και μετά» 2 ⭐⭐⭐ Η «ΜΙΚΡΟΓΡΑΜΜΑΤΗ» «κατά τον 8ο και τον 9ο αιώνα»
⭐⭐⭐ 1. ΤΑ «ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ» — ΤΡΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΟ ΙΔΙΟ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Από τα γράμματα αυτά διαμορφώνεται η ελληνική γραφή ΤΩΝ «ΜΙΚΡΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ», ΤΩΝ «ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ» Η ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ «ONCIALES», ΟΠΩΣ ΤΑ ΟΝΟΜΑΖΟΥΝ ΟΙ ΔΥΤΙΚΟΙ ΜΕΛΕΤΗΤΕΣ.»
⚠️ ⭐⭐⭐ ΤΡΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ, ΕΝΑ ΠΡΑΓΜΑ. Γράψε και τα τρία — δείχνει ότι πρόσεξες τη διατύπωση.
⭐⭐⭐ ΑΠΟ ΠΟΥ ΠΡΟΗΛΘΑΝ: από την «καλλιγραφική» γραφή των βιβλίων, όπου «οι μορφές των γραμμάτων ΔΙΑΤΗΡΟΥΝ ΤΟ ΚΛΑΣΙΚΟ ΥΦΟΣ, είναι ΑΠΛΕΣ ΧΩΡΙΣ ΣΥΜΠΛΕΓΜΑΤΑ και ιδιαίτερα ΚΑΛΑΙΣΘΗΤΕΣ».
⭐⭐ ΤΙ ΓΡΑΦΤΗΚΕ ΜΕ ΑΥΤΑ: «τα περισσότερα κείμενα της βυζαντινής περιόδου …, ΜΕ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟ Η ΚΑΙ ΚΟΣΜΙΚΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ (ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟ, ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ, ΙΣΤΟΡΙΚΟ κτλ.)».
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ 2. Η «ΜΙΚΡΟΓΡΑΜΜΑΤΗ» — ΠΩΣ ΠΡΟΕΚΥΨΕ
⭐⭐ Πρώτα άλλαξε η γραφή στους παπύρους: «ήταν ΠΙΟ ΑΠΛΗ, ΠΙΟ ΒΙΑΣΤΙΚΗ και, συχνά, ορισμένα γράμματα ΞΕΠΕΡΝΟΥΣΑΝ ΤΗΝ ΕΠΑΝΩ Η ΤΗΝ ΚΑΤΩ ΓΡΑΜΜΗ, ΟΔΗΓΟ ΓΡΑΦΗΣ.»
⭐⭐⭐ «Άρχισαν όμως να γράφονται ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΚΟΛΛΗΜΕΝΑ», ΜΕ ΜΙΚΡΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ, ΚΑΙ ΚΑΠΟΙΑ ΜΕ ΤΡΑΒΗΓΜΕΝΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ, ΤΑ ΟΠΟΙΑ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΓΡΑΦΗ, ΤΗΝ «ΜΙΚΡΟΓΡΑΜΜΑΤΗ».»
⚠️ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΙΜΙΟ ΓΙΑ ΤΟ ΓΙΑΤΙ: «ΑΝ ΚΑΙ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΑΚΡΙΒΩΣ ΕΞΗΓΗΘΕΙ ΓΙΑΤΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΘΗΚΕ ΑΥΤΗ Η ΓΡΑΦΗ, φαίνεται πως συνετέλεσαν διάφοροι λόγοι, όπως Η ΑΝΑΓΚΗ ΤΑΧΥΤΕΡΗΣ ΓΡΑΦΗΣ, Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ή και Η ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΚΑΠΟΙΩΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΩΝ ΓΡΑΦΕΩΝ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΤΡΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΙ ΛΟΓΟΙ — ΤΑΧΥΤΗΤΑ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ, ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΙΛΟΓΗ. Γράψε τους ΚΑΙ την επιφύλαξη· είναι σωστή επιστημονική στάση.
⭐⭐⭐ ΤΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ ΤΗΣ
⭐⭐⭐ «Ορισμένα γράμματά της έχουν γραμμές που [ανεβαίνουν] ή ΚΑΤΕΒΑΙΝΟΥΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΓΡΑΜΜΕΣ ΟΔΗΓΟΥΣ ΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ ΤΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ ΤΩΝ ΓΡ[ΑΜΜΑΤΩΝ]: ΤΑ β, γ, δ, ζ, θ, λ, ξ, ρ, φ, ψ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΤΟ ΚΕΦ. 4 ΕΙΧΕ ΠΕΙ ΤΟ ΙΔΙΟ ΜΕ ΑΛΛΟ ΟΝΟΜΑ: ⭐ τα «ΜΑΚΡΑ» (β, γ, δ, θ, λ, μ, ξ, ζ, ρ, φ) «ξεπερνούν την επάνω ή την κάτω γραμμή». Η «μικρογράμματη» είναι πρακτικά ΤΑ ΣΗΜΕΡΙΝΑ ΠΕΖΑ.
⭐⭐ Και η διάρκειά της: «Χρησιμοποιήθηκε ΕΥΡΥΤΑΤΑ ΣΕ ΑΝΑΡΙΘΜΗΤΑ ΚΕΙΜΕΝΑ», με «λίγα κοινά στοιχεία με τη συνηθισμένη σύγχρονη ελληνική γραφή στο χ[έρι]».
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ — ΔΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΟΝΟΜΑΤΑ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Μετά την εφεύρεση της τυπογραφίας ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΗΚΑΝ ΠΟΛΛΕΣ «ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ» ΜΙΚΡΟΓΡΑΜΜΑΤΗΣ ΓΡΑΦΗΣ ΜΕ ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. ΩΣ ΥΠΟΔΕΙΓ[ΜΑΤΑ] ΤΩΝ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΘΗΚΑΝ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΙΚΑ ΣΠΟΥΔΑΙΩΝ … ΚΑΛΛΙΓΡΑΦΩΝ: — Ο ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ο ΚΡΗΣ (1476) για τα γράμματα ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ — Ο ΑΓΓΕΛΟΣ ΒΕΡΓΙΚΙΟΣ (1550) για τα … τυπογραφικά στοιχεία «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΤΟΥ ΒΑΣΙΛΙΑ» του μεγάλου Γάλλου χαράκτη GARAMOND (1499-1561).»
💡 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΓΡΑΨΕ ΤΟ ΟΠΩΣΔΗΠΟΤΕ — ΕΙΝΑΙ Η ΓΕΦΥΡΑ ΠΡΟΣ ΤΑ ΕΠΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ: ⭐⭐ η βυζαντινή μικρογράμματη ΔΕΝ πέθανε με τα χειρόγραφα — ΠΕΡΑΣΕ ΣΤΟ ΜΕΤΑΛΛΟ και έγινε τυπογραφικό στοιχείο. ⭐ Και το όνομα GARAMOND υπάρχει ακόμη ως γραμματοσειρά στον υπολογιστή σου.
Σύνοψη: Με δύο διαδοχικά είδη. (1) ΤΑ «ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ»: «η ελληνική γραφή των «μικρών κεφαλαίων», των «κεφαλαίων βυζαντινών» ή των ελληνικών «ONCIALES», όπως τα ονομάζουν οι δυτικοί μελετητές» — τρία ονόματα για το ίδιο πράγμα. Προήλθαν από την «καλλιγραφική» γραφή, όπου οι μορφές «διατηρούν το κλασικό ύφος, είναι απλές χωρίς συμπλέγματα και ιδιαίτερα καλαίσθητες», και με αυτά «γράφτηκαν τα περισσότερα κείμενα της βυζαντινής περιόδου, από το τέλος του 5ου μ.Χ. αιώνα και μετά». (2) Η «ΜΙΚΡΟΓΡΑΜΜΑΤΗ»: προέκυψε όταν άρχισαν να γράφονται «γράμματα «κολλημένα», με μικρά διαστήματα, και κάποια με τραβηγμένες γραμμές», και «διαμορφώθηκε κυρίως κατά τον 8ο και τον 9ο αιώνα»· χαρακτηριστικό της ότι ορισμένα γράμματα «κατεβαίνουν από τις γραμμές οδηγούς» (β, γ, δ, ζ, θ, λ, ξ, ρ, φ, ψ). ⚠️ Το βιβλίο σημειώνει ότι «δεν έχει ακριβώς εξηγηθεί γιατί δημιουργήθηκε», αλλά «συνετέλεσαν … η ανάγκη ταχύτερης γραφής, η οικονομία του υλικού ή και η επιθυμία κάποιων πρωτοπόρων γραφέων». Και η συνέχειά της: πέρασε στα τυπογραφικά μεταλλικά στοιχεία, με υποδείγματα τα χειρόγραφα του Δημητρίου του Κρητός (1476) και του Αγγέλου Βεργικίου (1550) για τα «Ελληνικά του βασιλιά» του Garamond.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⭐⭐⭐ ΔΥΟ ΕΙΔΗ, ΟΧΙ ΕΝΑ: πρώτα τα «βυζαντινά κεφαλαία», μετά η «μικρογράμματη». Δώσε και τις χρονολογίες (τέλος 5ου αι. / 8ος-9ος αι.).
- ⭐⭐⭐ ΓΡΑΨΕ ΚΑΙ ΤΑ ΤΡΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ: «μικρά κεφαλαία», «κεφαλαία βυζαντινά», ελληνικά «onciales» — το βιβλίο τα δίνει ρητά ως συνώνυμα.
- ⭐⭐ ΚΡΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΙΦΥΛΑΞΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ: «δεν έχει ακριβώς εξηγηθεί γιατί δημιουργήθηκε» η μικρογράμματη — και τους τρεις πιθανούς λόγους.
- ⭐ ΚΛΕΙΣΕ ΜΕ ΤΗ ΓΕΦΥΡΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ: η μικρογράμματη πέρασε στα μεταλλικά στοιχεία, με πρότυπα τους Δημήτριο τον Κρήτα και Άγγελο Βεργίκιο.
Ερώτηση 7 — Με ποια γράμματα γράφονταν τα δυτικά χειρόγραφα
Ερώτηση: Με ποια κυρίως γράμματα γράφονταν τα δυτικά χειρόγραφα;
Απάντηση:
-
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΤΕΣΣΕΡΑ ΕΙΔΗ — ΤΡΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΕΝΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟ
⭐⭐⭐ Το βιβλίο ορίζει καθαρά τη διαχωριστική γραμμή: «ΩΣ ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΥ οι γραφείς χρησιμοποιούσαν ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΛΑΤΙΝΙΚΟΥ-ΡΩΜΑΪΚΟΥ ΑΛΦΑΒΗΤΟΥ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ.»
# ⭐⭐ ΕΙΔΟΣ ⭐⭐⭐ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ⭐⭐ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΝ 1 ⭐⭐⭐ «ΑΠΛΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ» (onciales) «ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΑ ΜΕ ΤΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ» «ως τη[ν εφεύρεση] της τυπογραφίας … χρησιμοποιούνταν ΣΤΑ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΑ» 2 ⭐⭐ «ΗΜΙ-ΚΕΦΑΛΑΙΑ» (semi-onciales) «γράμματα ΠΙΟ ΜΙΚΡΑ ΚΑΙ ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ» — 3 ⭐⭐ «ΤΕΤΡΑΓΩΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ» «τα ΜΕΓΑΛΑ» «χαράσσονταν κυρίως ΣΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ή χρησιμοποιούνταν σε … ΤΙΤΛΟΥΣ σε χειρόγραφα» 4 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟ» «μια ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ «ΑΠΛΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ», ΑΥΤΩΝ ΠΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ … «ΜΙΚΡΑ» Η «ΠΕΖΑ» ΓΡΑΜΜΑΤΑ»· «προσεκτικά σχεδιασμένα, αρμονικά, φωτεινά» «σταδιακά διαδόθηκαν ΣΕ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΧΩΡΟ» 💡 ⭐⭐ ΠΡΟΣΕΞΕ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΑ ΠΟΥ ΔΙΝΕΙ ΤΟ ΙΔΙΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: τα δυτικά «απλά κεφαλαία» (onciales) είναι «ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΑ ΜΕ ΤΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ». ⭐ Δύο πολιτισμοί, παράλληλη εξέλιξη — και το κοινό λατινικό όνομα δείχνει ότι οι μελετητές τα βλέπουν ως ένα φαινόμενο.
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΤΟ ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟ — ΤΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟ
⭐⭐⭐ «Στην περίοδο της βασιλείας του Καρλομάγνου, ΠΕΡΙΠΟΥ ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ 8ου [αιώνα], εμφανίστηκε ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΜΟΡΦΗ ΑΛΦΑΒΗΤΟΥ, ΤΟ «ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟ».»
⭐⭐⭐ ΟΙ ΔΥΟ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ — Η ΜΙΑ ΘΕΤΙΚΗ, Η ΑΛΛΗ ΟΧΙ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Η υιοθέτηση αυτής της «μικρογράμματης» γραφής, όπως και της βυζαντινής-ελληνικής «μικρογράμματης», ΕΚΑΝΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΠΡΟΣΙΤΑ ΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑ ΑΝΤΙΓΡΑΦΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΕΠΕΒΑΛΕ ΤΗ ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΕ ΒΑΡΟΣ ΤΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΔΥΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ, ΑΝΤΙΘΕΤΟΥ ΠΡΟΣΗΜΟΥ — ΓΡΑΨΕ ΚΑΙ ΤΑ ΔΥΟ: ⭐⭐ σώθηκαν τα αρχαία κείμενα (θετικό), αλλά υποχώρησαν οι τοπικές γλώσσες (αρνητικό). ⭐ Και θυμήσου ότι τρεις αιώνες αργότερα, μετά τον 12ο αιώνα, η αγορά θα το αντιστρέψει: «να περιοριστούν τα λατινικά χειρόγραφα και να εμφανιστούν τα «ΕΘΝΙΚΑ» γαλλικά, γερμανικά, ιταλικά».
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΠΟΥ ΣΕ ΑΦΟΡΑ ΑΜΕΣΑ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Τα γράμματα αυτά, ΜΕ ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ, ΑΠΟΤΕΛΟΥΝ ΚΑΙ ΣΗΜΕΡΑ ΤΟ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΜΕΝΟ ΕΙΔΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΣΕ ΚΑΘΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΓΡΑΠΤΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ, ΕΝΤΥΠΩΝ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΓΡΑΦΩΝ.»
💡 ⭐⭐⭐ ΤΑ ΠΕΖΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΠΟΥ ΒΛΕΠΕΙΣ ΣΕ ΚΑΘΕ ΟΘΟΝΗ ΚΑΙ ΣΕ ΚΑΘΕ ΒΙΒΛΙΟ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΓΟΝΟΙ ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟΥ ΤΟΥ 8ου ΑΙΩΝΑ. ⭐ Χίλια διακόσια χρόνια χωρίς ουσιαστική αλλαγή.
⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ: Η ΓΟΤΘΙΚΗ
⭐⭐⭐ «Κατά τους ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΥΣ ΑΙΩΝΕΣ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ, στις περισσότερες χώρες οι γραφείς δέχτηκαν ΤΗΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ «ΓΟΤΘΙΚΗΣ» ΓΡΑΦΗΣ ΩΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗΣ ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ, ΕΜΠΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ.»
⭐⭐⭐ ΠΩΣ ΗΤΑΝ: «Τα γοτθικά γράμματα ήταν ΠΙΟ ΣΤΕΝΑ, ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΑ, ΜΕ ΕΝΤΟΝΗ «ΜΑΥΡΗ» ΜΟΡΦΗ, ΜΕ ΥΦΟΣ ΑΥΣΤΗΡΟ ΚΑΙ ΔΥΣ[ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ] γραφή. Γράφονταν ΜΕ ΠΕΝΕΣ ΣΚΛΗΡΟΤΕΡΕΣ.»
⭐⭐ Και δεν ήταν μόνο γραφή: «Αντιπροσώπευαν κι αυτά τη … ΓΟΤΘΙΚΗ [περίοδο], ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΝΤ[ΑΝ ΣΤΗΝ] ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ, ΣΤΗ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΚΑΙ ΣΤΗ Μ[ΟΥΣΙΚΗ].»**
💡 ⭐⭐⭐ Η ΓΡΑΦΗ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙ ΤΟ ΥΦΟΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΗΣ. ⭐ Στενή και κάθετη, όπως οι γοτθικοί καθεδρικοί.
⭐⭐ ΚΑΙ ΤΕΛΟΣ Η ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ (τέλος 15ου αι.)
⭐⭐ «Η γραφή «ΑΝΑΓΕΝΝΑΤΑΙ» … ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΕ[ΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΓΟΤΘΙΚΟ] ΥΦΟΣ και παρουσιάζεται με ύφος ΠΙΟ ΑΠΛΟ, [με γράμματα] ΑΠΛΟΥΣΤΕΡΑ, ΠΙΟ ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΑ.»
💡 ⭐⭐ Αν η ερώτηση ζητά «κυρίως», δώσε έμφαση στα ΤΕΣΣΕΡΑ (απλά κεφαλαία, ημι-κεφαλαία, τετράγωνα, Καρολίγγειο) και ανάφερε γοτθική και ανθρωπιστική ως ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ.
Σύνοψη: Με γράμματα του λατινικού-ρωμαϊκού αλφαβήτου, σε τέσσερις κυρίως μορφές. «Ως τα χρόνια του Καρλομάγνου οι γραφείς χρησιμοποιούσαν γράμματα του λατινικού-ρωμαϊκού αλφαβήτου σε διάφορες παραλλαγές»: (1) τα «απλά κεφαλαία» (onciales), «αντίστοιχα με τα ανατολικά ελληνικά βυζαντινά», που «ως τη[ν εφεύρεση] της τυπογραφίας … χρησιμοποιούνταν στα χειρόγραφα»· (2) τα «ημι-κεφαλαία» (semi-onciales), «γράμματα πιο μικρά και στρογγυλά»· (3) τα μεγάλα «τετράγωνα κεφαλαία», που «χαράσσονταν κυρίως στα μνημεία ή χρησιμοποιούνταν σε … τίτλους»· και (4) — το σημαντικότερο — το «ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟ», που εμφανίστηκε «περίπου στο τέλος του 8ου [αιώνα]» και ήταν «μια εξέλιξη των «απλών κεφαλαίων», αυτών που σήμερα ονομάζουμε … «μικρά» ή «πεζά» γράμματα», «προσεκτικά σχεδιασμένα, αρμονικά, φωτεινά». Οι δύο συνέπειές του: «έκανε περισσότερο προσιτά τα πολλαπλά αντίγραφα των έργων συγγραφέων της αρχαιότητας ΚΑΙ ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ ΕΠΕΒΑΛΕ ΤΗ ΛΑΤΙΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΕ ΒΑΡΟΣ ΤΩΝ ΤΟΠΙΚΩΝ». Και «τα γράμματα αυτά … αποτελούν και σήμερα το περισσότερο χρησιμοποιούμενο είδος γραμμάτων». Στη συνέχεια επικράτησε η γοτθική («πιο στενά, πιο δυνατά, με έντονη «μαύρη» μορφή») και, στο τέλος του 15ου αιώνα, η ανθρωπιστική.
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⭐⭐⭐ ΤΕΣΣΕΡΑ ΕΙΔΗ, ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟ ΤΟ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΟ. Και πες τι είναι: τα σημερινά πεζά.
- ⭐⭐⭐ ΓΡΑΨΕ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΥΟ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΙΓΓΕΙΟΥ — τη θετική (προσιτά τα αρχαία κείμενα) και την αρνητική (επέβαλε τα λατινικά σε βάρος των τοπικών γλωσσών).
- ⭐⭐ ΜΗΝ ΞΕΧΑΣΕΙΣ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΙΑ ΜΕ ΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ: τα δυτικά «απλά κεφαλαία» (onciales) είναι «αντίστοιχα με τα ανατολικά ελληνικά βυζαντινά» — η ίδια εξέλιξη σε δύο πολιτισμούς.
- ⭐ ΑΝ ΘΕΛΕΙΣ ΠΛΗΡΗ ΕΙΚΟΝΑ, ΠΡΟΣΘΕΣΕ ΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ: γοτθική (τελευταίοι αιώνες του Μεσαίωνα, γερμανική επίδραση) → ανθρωπιστική (τέλος 15ου αι.).
Ερώτηση 8 — Γιατί η «ανθρωπιστική» γραφή θεωρείται συντελεστής της πολιτιστικής ανάπτυξης
Ερώτηση: Για ποιο λόγο η «ανθρωπιστική» γραφή θεωρείται συντελεστής της πολιτιστικής ανάπτυξης κατά την Αναγέννηση;
Απάντηση:
-
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΔΥΟ ΛΟΓΟΙ — ΚΑΙ Ο ΔΕΥΤΕΡΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΣ
⭐⭐⭐ ΛΟΓΟΣ 1 — ΗΤΑΝ ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΗ
⭐⭐⭐ Ξεκίνα από τη σύγκριση με ό,τι προηγήθηκε. Η ΓΟΤΘΙΚΗ ήταν:
⚠️ ⭐⭐⭐ «ΠΙΟ ΣΤΕΝΑ, ΠΙΟ ΔΥΝΑΤΑ, ΜΕ ΕΝΤΟΝΗ «ΜΑΥΡΗ» ΜΟΡΦΗ, ΜΕ ΥΦΟΣ ΑΥΣΤΗΡΟ ΚΑΙ ΔΥΣ[ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ] γραφή. Γράφονταν ΜΕ ΠΕΝΕΣ ΣΚΛΗΡΟΤΕΡΕΣ.»
⭐⭐⭐ Και η ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ το αντίστροφο:
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Στα πρώτα χρόνια της Αναγέννησης …, δηλαδή ΣΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ 15ου ΑΙΩΝΑ, η γραφή «ΑΝΑΓΕΝΝΑΤΑΙ» ΕΠΙΣΗΣ. ΑΠΟΜΑΚΡΥΝΕ[ΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟ ΓΟΤΘΙΚΟ] ΥΦΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΤΑΙ ΜΕ ΥΦΟΣ ΠΙΟ ΑΠΛΟ, [ΜΕ ΓΡΑΜΜΑΤΑ] ΑΠΛΟΥΣΤΕΡΑ, ΠΙΟ ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΑ.»
💡 ⭐⭐⭐ Η ΛΕΞΗ-ΚΛΕΙΔΙ ΕΙΝΑΙ «ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΑ». ⭐ Μια γραφή που διαβάζεται εύκολα φτάνει σε περισσότερους ανθρώπους — και μαζί της φτάνουν οι ιδέες.
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΛΟΓΟΣ 2 — ΠΕΡΑΣΕ ΣΤΗΝ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ (ΤΟ ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟ)
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Η «ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ» ΗΤΑΝ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΡΩΤΕΣ ΓΡΑΦΕΣ ΠΟΥ ΜΕΤΑΦΕΡΘΗΚΑΝ ΣΤΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΠΟΥ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ ΣΠΟΥΔΑΙΟΤΕΡΕΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΕΣ «ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ» ΓΡΑ[ΜΜΑΤΩΝ].»
💡 ⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΕΔΩ ΕΙΝΑΙ ΟΛΗ Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ, ΚΑΙ ΕΙΝΑΙ ΘΕΜΑ ΣΥΓΚΥΡΙΑΣ: ⭐⭐ η Ανθρωπιστική εμφανίζεται «στο τέλος του 15ου αιώνα» — ΑΚΡΙΒΩΣ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΠΟΥ ΓΕΝΝΙΕΤΑΙ Η ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ («μετά το 1456»). ⭐ Έτσι δεν έμεινε γραφή του χεριού: ΧΑΡΑΧΤΗΚΕ ΣΕ ΜΕΤΑΛΛΟ και πολλαπλασιάστηκε σε χιλιάδες αντίτυπα. Μια δυσανάγνωστη γραφή θα εμπόδιζε τη διάδοση των βιβλίων· μια εύκολη τη βοήθησε.
⭐⭐⭐ ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ, ΜΕ ΤΑ ΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ «Η γραφή αυτή [απλώθηκε σε ολόκλη]ρη τη Δυτικ[ή Ευ]ρώπη και [θεωρεί]ται πως ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΕΝΑΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ.»
⭐⭐ Και η ΣΥΝΟΨΗ 11 το επαναλαμβάνει: «διαμορφώνεται η νέα, ΑΠΛΟΥΣΤΕΡΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΗ «ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΗ ΓΡΑΦΗ», η οποία προοδευτικά ΑΠΛΩΘΗΚΕ ΣΕ ΟΛΟΚΛΗΡΗ ΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ. Η γραφή αυτή θεωρείται ως ΕΝΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ.»
⚠️ ⭐⭐ ΠΡΟΣΕΞΕ ΤΗ ΔΙΑΤΥΠΩΣΗ: «ΕΝΑΝ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΕΣ», όχι «τον συντελεστή». ⭐ Το βιβλίο δεν υπερβάλλει, και ούτε εσύ πρέπει.
⭐⭐⭐ ⭐⭐⭐ ΠΩΣ ΝΑ ΤΟ ΓΡΑΨΕΙΣ — Η ΑΛΥΣΙΔΑ ΣΕ ΤΕΣΣΕΡΑ ΒΗΜΑΤΑ
⭐⭐⭐ ΑΠΛΟΥΣΤΕΡΗ ΜΟΡΦΗ → ΠΙΟ ΕΥΚΟΛΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗ → ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΤΑ ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ → ΜΑΖΙΚΗ ΔΙΑΔΟΣΗ ΒΙΒΛΙΩΝ ΚΑΙ ΙΔΕΩΝ
💡 ⭐⭐⭐ ΚΑΙ ΕΝΑ ΑΚΟΜΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ, ΑΝ ΘΕΛΕΙΣ ΑΡΙΣΤΑ: ⭐⭐ το κεφάλαιο έχει ήδη δείξει ότι η μικρογράμματη (βυζαντινή και καρολίγγεια) «ΕΚΑΝΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΠΡΟΣΙΤΑ ΤΑ ΠΟΛΛΑΠΛΑ ΑΝΤΙΓΡΑΦΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ». ⭐ Η Ανθρωπιστική κάνει το ίδιο, σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα — και η Αναγέννηση είναι ακριβώς η επιστροφή στους αρχαίους συγγραφείς. Η γραφή δεν ήταν διακοσμητική λεπτομέρεια της Αναγέννησης· ήταν το ΟΧΗΜΑ της.
⚠️ ⭐⭐⭐ ΜΗΝ ΠΕΙΣ ΟΤΙ ΗΤΑΝ «ΠΙΟ ΟΜΟΡΦΗ». ⭐ Το βιβλίο δεν μιλά για ομορφιά αλλά για ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΟΤΗΤΑ και για ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΣΤΑ ΜΕΤΑΛΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ. Είναι επιχείρημα ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟ, όχι αισθητικό.
Σύνοψη: Για δύο λόγους, και ο δεύτερος είναι ο αποφασιστικός. (1) Ήταν αναγνώσιμη: «στα πρώτα χρόνια της Αναγέννησης …, στο τέλος του 15ου αιώνα, η γραφή «αναγεννάται» … απομακρύνεται [από το γοτθικό] ύφος και παρουσιάζεται με ύφος πιο απλό, [με γράμματα] απλούστερα, πιο στρογγυλά και ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΑ» — σε αντίθεση με τη γοτθική, που ήταν «πιο στενή, … με έντονη «μαύρη» μορφή, με ύφος αυστηρό» και δυσανάγνωστη. (2) Πέρασε στην τυπογραφία: «ήταν μία από τις πρώτες γραφές που μεταφέρθηκαν στα τυπογραφικά μεταλλικά στοιχεία και που διαμόρφωσε μία από τις σπουδαιότερες τυπογραφικές «οικογένειες» γρα[μμάτων]» — και τούτο επειδή εμφανίστηκε ακριβώς την εποχή που γεννιόταν η τυπογραφία («μετά το 1456»). Η αλυσίδα: απλούστερη μορφή → ευκολότερη ανάγνωση → μεταφορά στα μεταλλικά στοιχεία → μαζική διάδοση βιβλίων και ιδεών. Γι' αυτό «απλώθηκε σε ολόκληρη τη Δυτική Ευρώπη» και «θεωρείται πως αποτελεί έναν από τους συντελεστές της πολιτιστικής … ανάπτυξης».
Κριτήρια αξιολόγησης:
- ⭐⭐⭐ Η ΛΕΞΗ-ΚΛΕΙΔΙ ΕΙΝΑΙ «ΑΝΑΓΝΩΣΙΜΑ», ΟΧΙ «ΩΡΑΙΑ». Το επιχείρημα του βιβλίου είναι λειτουργικό, όχι αισθητικό.
- ⭐⭐⭐ ΤΟ ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟ ΕΙΝΑΙ Η ΤΥΠΟΓΡΑΦΙΑ: «μία από τις πρώτες γραφές που μεταφέρθηκαν στα τυπογραφικά μεταλλικά στοιχεία». Χωρίς αυτό η απάντηση μένει μισή.
- ⭐⭐ ΚΑΝΕ ΤΗ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΟΤΘΙΚΗ. Η αξία της Ανθρωπιστικής φαίνεται μόνο δίπλα σε ό,τι αντικατέστησε.
- ⚠️ ⭐⭐ ΜΗΝ ΥΠΕΡΒΑΛΕΙΣ: το βιβλίο γράφει «έναν από τους συντελεστές», όχι «τον συντελεστή» της πολιτιστικής ανάπτυξης.
