Λύσεις — Το Δάσος (σελ. 250) – ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Το Δάσος

Λύσεις στις 11 ερωτήσεις του κεφαλαίου: ορισμός δάσους, περιβαλλοντική και οικονομική σημασία (ατμόσφαιρα, νερό, έδαφος, ρύπανση), δασοπονικά είδη, δάση της Ελλάδας και κίνδυνοι/λύσεις για την προστασία τους.

Ορισμός δάσους

Ερώτηση: Τι είναι το δάσος;

Απάντηση:

• Ορισμός στην §11.1 (σελ. 241): το δάσος είναι ανανεώσιμος φυσικός πλούτος που δίνει υλικά στον άνθρωπο και προσφέρει ανεκτίμητη υπηρεσία στο περιβάλλον.
• Η κακή χρήση από τον άνθρωπο (λήψη υλικών, αφαίρεση των δασικών φυτών για καλλιέργεια) μειώνει συνεχώς την έκτασή του.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το δάσος είναι ένας ανανεώσιμος φυσικός πλούτος. Εκτός από μια σειρά υλικών που δίνει στον άνθρωπο, προσφέρει ανεκτίμητη υπηρεσία στο περιβάλλον. Τα δάση δημιουργήθηκαν πριν από εκατομμύρια χρόνια και ο άνθρωπος τα χρησιμοποιεί για τις ανάγκες του, συνήθως όμως με κακό τρόπο, με αποτέλεσμα η επιφάνεια των δασών να μειώνεται συνεχώς: ο άνθρωπος καταστρέφει το δάσος παίρνοντας τα υλικά του, ενώ παράλληλα αφαιρεί τα φυτά του δάσους για να καλλιεργήσει τη γη με άλλα φυτά.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ανανεώσιμος φυσικός πλούτος, δίνει υλικά+περιβαλλοντικές υπηρεσίες · μειώνεται λόγω κακής χρήσης από τον άνθρωπο

Χρήσεις του ξύλου

Ερώτηση: Ονόμασε μερικές χρήσεις του ξύλου.

Απάντηση:

• Οι χρήσεις του ξύλου απαριθμούνται στην §11.2 (σελ. 243).
• Καύσιμη ύλη, χαρτί, οικοδομική, μεταλλευτική, ξυλοβιοτεχνία, επιπλοποιία, τορνευτική, αμαξοποιία, ξυλογλυπτική, μουσικά όργανα, γεωργικά εργαλεία, σπίρτα, στρωτήρες σιδηροδρόμων, στύλοι, ραιγιόν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κύριο υλικό προϊόν του δάσους είναι το ξύλο, οι χρήσεις του οποίου υπερβαίνουν τις 4.500 περιπτώσεις. Κατώτερης ποιότητας ξύλο χρησιμοποιείται ως καύσιμη ύλη, ενώ η ίδια ποιότητα χρησιμοποιείται σε τεράστιες ποσότητες για την παραγωγή χαρτιού. Τα παράγωγα του βιομηχανικού ξύλου χρησιμοποιούνται σε όλες τις δραστηριότητες του ανθρώπου: οικοδομική, μεταλλευτική, ξυλοβιοτεχνία, επιπλοποιία, τορνευτική, αμαξοποιία, ξυλογλυπτική, κατασκευή μουσικών οργάνων, γεωργικών εργαλείων, σπίρτων, στρωτήρων σιδηροδρόμων, τηλεγραφικών στύλων και στύλων ηλεκτρισμού. Από το ξύλο παράγεται, ακόμα, το ραιγιόν (τεχνητό μετάξι) για ρούχα, ενώ από τα πεύκα παράγεται η ρητίνη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Καύσιμη ύλη, χαρτί, οικοδομική/επιπλοποιία/αμαξοποιία/ξυλογλυπτική κ.ά., μουσικά όργανα, στύλοι, ραιγιόν, ρητίνη (πεύκα)

Απελευθέρωση οξυγόνου από τα φυτά

Ερώτηση: Πώς απελευθερώνουν οξυγόνο τα φυτά;

Απάντηση:

• Η απάντηση βρίσκεται στη «Σχέση δάσους και ατμόσφαιρας» (σελ. 245).
• Με τη φωτοσύνθεση τα φυτά χρησιμοποιούν το διοξείδιο του άνθρακα για να παράγουν οργανική ύλη και αποδεσμεύουν οξυγόνο· 1 στρέμμα δάσους δίνει 400 κιλά οξυγόνο τον χρόνο: 150 κιλά για το ίδιο το δάσος και 400 − 150 = 250 κιλά, όσα χρειάζεται ένας άνθρωπος για έναν χρόνο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα φυτά του δάσους χρησιμοποιούν το διοξείδιο του άνθρακα για την παραγωγή οργανικής ύλης και αποδεσμεύουν το οξυγόνο, μέσω της διαδικασίας της φωτοσύνθεσης. Υπολογίζεται ότι σε ένα στρέμμα δάσους παράγεται ετήσια οξυγόνο βάρους 400 κιλών. Από αυτή την ποσότητα, 150 κιλά επαναχρησιμοποιούνται για την επιβίωση του ίδιου του δάσους, ενώ τα υπόλοιπα 250 κιλά οξυγόνου καλύπτουν τις ανάγκες ενός ανθρώπου για έναν ολόκληρο χρόνο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Φωτοσύνθεση: πρόσληψη CO₂, απόδοση O₂ · 1 στρέμμα δάσους: 400 κιλά O₂/έτος, 250 κιλά αρκούν για 1 άνθρωπο/έτος

Κίνδυνοι για το δάσος

Ερώτηση: Ποιοι είναι οι κίνδυνοι που απειλούν το δάσος;

Απάντηση:

• Η απάντηση βρίσκεται στην §11.5 (σελ. 247-248).
• Αύξηση του πληθυσμού: ανάγκες για αστικό χώρο, καλλιεργήσιμη γη, βοσκές, ξύλο.
• Ο σημαντικότερος εχθρός: οι πυρκαγιές, με πιο επικίνδυνο τον εμπρησμό.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο περιορισμός των δασών και η εξαφάνισή τους έχουν άμεση σχέση με την αύξηση του πληθυσμού της χώρας: ανάγκες για αστικό χώρο, για καλλιεργήσιμη γη, για βοσκές ή για χρήση του ξύλου περιορίζουν τα δάση γύρω από τα χωριά και τις πόλεις, με αποτέλεσμα τα δάση να περιορίζονται στις ορεινές και δύσβατες περιοχές. Ο σημαντικότερος όμως εχθρός του δάσους είναι οι πυρκαγιές, οι οποίες προκαλούν ανεπανόρθωτες ζημιές και καταστρέφουν, εκτός από τα δένδρα, ολόκληρο το οικοσύστημα. Από τις πυρκαγιές, η πιο επικίνδυνη είναι ο εμπρησμός, διότι οι εμπρηστές επιλέγουν τη χρονική στιγμή κατά την οποία οι συνθήκες θα οδηγήσουν στη μεγαλύτερη καταστροφή.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αστική επέκταση, καλλιέργεια, βοσκή, κοπή ξύλου · κυρίως πυρκαγιές (ιδίως εμπρησμός)

Ζημιές από πυρκαγιές

Ερώτηση: Ποιες είναι οι ζημιές που προκαλούν οι πυρκαγιές στο δάσος;

Απάντηση:

• Η απάντηση βρίσκεται στην §11.5 (σελ. 248).
• Οι πυρκαγιές προκαλούν ανεπανόρθωτες ζημιές: καταστρέφουν όχι μόνο τα δένδρα αλλά ολόκληρο το οικοσύστημα του δάσους.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι πυρκαγιές προκαλούν ανεπανόρθωτες ζημιές στο δάσος, γιατί καταστρέφουν, εκτός από τα δένδρα, και ολόκληρο το οικοσύστημα. Έτσι χάνονται και όσα προσφέρει το δάσος, όπως η προστασία του εδάφους από τη διάβρωση, η συγκράτηση του νερού και η διατήρηση της άγριας πανίδας και χλωρίδας. Πιο επικίνδυνος είναι ο εμπρησμός, γιατί οι εμπρηστές επιλέγουν τη στιγμή που οι συνθήκες θα οδηγήσουν στη μεγαλύτερη καταστροφή· οι περισσότερες πυρκαγιές σημειώνονται γύρω από τις αστικές περιοχές, ιδιαίτερα στην Αθήνα, όπου η αξία των οικοπέδων είναι μεγάλη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ανεπανόρθωτες ζημιές, καταστροφή ολόκληρου του οικοσυστήματος (όχι μόνο των δένδρων) · εμπρησμός ως η πιο επικίνδυνη μορφή · συχνότερα γύρω από αστικές περιοχές

Βελτίωση περιβάλλοντος από το δάσος

Ερώτηση: Πώς βελτιώνεται το περιβάλλον από την παρουσία του δάσους;

Απάντηση:

• Συνδυάζουμε την §11.2 (σελ. 241-243) με τις «σχέσεις» του δάσους (σελ. 245-246).
• Προστασία του εδάφους, δέσμευση διοξειδίου του άνθρακα, ρύθμιση του κύκλου του νερού, προστασία πανίδας-χλωρίδας, λιγότερα μικρόβια και θόρυβος, πιο σταθερή θερμοκρασία, φιλτράρισμα ρύπων.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το δάσος βελτιώνει το περιβάλλον προστατεύοντας το έδαφος από τη διάβρωση, δεσμεύοντας μέρος του διοξειδίου του άνθρακα (βοηθώντας στη σταθεροποίηση του κλίματος), ρυθμίζοντας τον κύκλο του νερού και τροφοδοτώντας τον υδατικό ορίζοντα, και προστατεύοντας την άγρια πανίδα και χλωρίδα. Επιπλέον, μειώνει σημαντικά το μικροβιακό φορτίο του αέρα (περίπου 50 μικρόβια ανά κυβικό μέτρο, έναντι 4.000.000 στην πόλη), απορροφά τους θορύβους της πόλης, διατηρεί την ατμοσφαιρική θερμοκρασία σε πιο σταθερά επίπεδα (πιο δροσερό το καλοκαίρι, πιο ζεστό τον χειμώνα σε σχέση με την κοντινή πόλη) και φιλτράρει τους ρύπους των αστικών κέντρων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αντιδιαβρωτική προστασία, δέσμευση CO₂, ρύθμιση κύκλου νερού, μείωση μικροβίων/θορύβου/ρύπων, σταθεροποίηση θερμοκρασίας

Περιβαλλοντική σημασία του δάσους (ανάπτυξη)

Ερώτηση: Να αναπτύξετε την περιβαλλοντική σημασία του δάσους.

Απάντηση:

• Αναπτύσσουμε τα τέσσερα σημεία της §11.2 (σελ. 241-243).
• Συμπληρώνουμε με τις σχέσεις του δάσους με την ατμόσφαιρα, το νερό, το έδαφος, τη ρύπανση και την αναψυχή (σελ. 245-246).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το δάσος έχει ανεκτίμητη περιβαλλοντική σημασία για τον άνθρωπο, διότι: προστατεύει το έδαφος από τη διάβρωση, δεσμεύει μέρος του διοξειδίου του άνθρακα που παράγεται από την αλόγιστη βιομηχανική δραστηριότητα και έτσι βοηθά στη σταθεροποίηση του κλίματος της γης, ρυθμίζει τον κύκλο του νερού και τροφοδοτεί τον υδατικό ορίζοντα, και προστατεύει και διατηρεί την άγρια πανίδα και χλωρίδα. Επίσης, το δάσος ρυθμίζει τη σχέση του με την ατμόσφαιρα (φωτοσύνθεση - παραγωγή οξυγόνου), με το νερό (συγκράτηση της βροχής, τροφοδοσία ποταμιών/υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα, αποτροπή χειμάρρων/ερημοποίησης), με το έδαφος (εμπόδιο στην καταστροφή του από βροχή/άνεμο) και με τη ρύπανση (μείωση μικροβίων/θορύβου, σταθεροποίηση θερμοκρασίας, φιλτράρισμα ρύπων). Τέλος, τα δάση αποτελούν κύριο μέσο αναψυχής και αναζωογόνησης των ανθρώπων.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• 4 βασικά σημεία: διάβρωση, CO₂/κλίμα, κύκλος νερού, πανίδα-χλωρίδα · + σχέσεις με ατμόσφαιρα, νερό, έδαφος, ρύπανση, αναψυχή

Εξαφάνιση δασών και ερημοποίηση

Ερώτηση: Γιατί, όταν εξαφανίζονται τα δάση από μία περιοχή, εξαφανίζεται και το νερό; (ερημοποίηση)

Απάντηση:

• Η απάντηση βρίσκεται στη «Σχέση δάσους και νερού» (σελ. 245).
• Στο δάσος η βροχή συγκρατείται στο έδαφος και τροφοδοτεί τα ποτάμια και τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα.
• Χωρίς δάσος το νερό φεύγει γρήγορα με χειμάρρους προς τη θάλασσα, διαβρώνει το έδαφος και η περιοχή οδηγείται σε ερημοποίηση.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το νερό των θαλασσών, των λιμνών και του εδάφους με την επίδραση της θερμοκρασίας εξατμίζεται, ανέρχεται στην ατμόσφαιρα, ψύχεται στα δάση και πέφτει με τη μορφή βροχής ή χιονιού στη γη. Στο έδαφος του δάσους συγκρατείται το νερό της βροχής, από το οποίο τροφοδοτούνται τα ποτάμια, ενώ παράλληλα γεμίζει ο υπόγειος υδροφόρος ορίζοντας. Όσο περισσότερα δάση υπάρχουν, τόσο μεγαλύτερη ποσότητα νερού εισέρχεται στη γη και δεν καταλήγει στη θάλασσα. Η έλλειψη δασών όμως δημιουργεί τους χειμάρρους, που διαβρώνουν το έδαφος και καταστρέφουν τα πάντα στο πέρασμά τους, συντελώντας στο φαινόμενο της ερημοποίησης — δηλαδή, χωρίς δάσος, το νερό της βροχής δεν συγκρατείται στο έδαφος αλλά κατευθύνεται γρήγορα στη θάλασσα, χωρίς να τροφοδοτεί τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Χωρίς δάσος το νερό δεν συγκρατείται στο έδαφος ⇒ χείμαρροι/διάβρωση αντί για τροφοδοσία υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα ⇒ ερημοποίηση

Σχέση δάσους και εδάφους

Ερώτηση: Ποια είναι η σχέση του δάσους με το έδαφος;

Απάντηση:

• Η απάντηση βρίσκεται στη «Σχέση δάσους και εδάφους» (σελ. 245).
• Το έδαφος σχηματίζεται πολύ αργά (1 εκατοστό σε 200 χρόνια) αλλά μπορεί να παρασυρθεί σε λίγα λεπτά από δυνατή βροχή· το δάσος εμποδίζει την καταστροφή του από τη βροχή και τον άνεμο.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το έδαφος προέρχεται από την καταστροφή των επιφανειακών πετρωμάτων, δηλαδή την αποσάθρωση. Με την επίδραση του κλίματος παράγεται έδαφος πάχους 1 εκατοστού μετά από 200 χρόνια, το οποίο όμως μπορεί να παρασυρθεί σε μερικά λεπτά μετά από μια δυνατή βροχή, καταλήγοντας στη θάλασσα και χανόμενο οριστικά. Όπου υπάρχει δάσος, εκεί παρεμποδίζεται η καταστροφή του εδάφους από τη βροχή και τον άνεμο, δηλαδή το δάσος προστατεύει το έδαφος από τη διάβρωση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το δάσος προστατεύει το έδαφος (που χρειάζεται 200 χρόνια/εκατοστό για να σχηματιστεί) από διάβρωση από βροχή/άνεμο

Σχέση δάσους και αστικής ρύπανσης

Ερώτηση: Ποια είναι η σχέση του δάσους και της αστικής ρύπανσης;

Απάντηση:

• Η απάντηση βρίσκεται στη «Σχέση δάσους και ρύπανσης» (σελ. 245-246).
• Μικρόβια ανά κυβικό μέτρο αέρα: πόλη 4.000.000, πάρκα 1.000, δάσος 50· το δάσος απορροφά θορύβους, κρατά τη θερμοκρασία σε μέσα επίπεδα (5°C διαφορά από την πόλη) και φιλτράρει ρύπους όπως τα καυσαέρια.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Από μετρήσεις διαπιστώθηκε ότι στην ατμόσφαιρα των πόλεων ζουν και πολλαπλασιάζονται πολλά μικρόβια που επηρεάζουν τους ζωντανούς οργανισμούς: υπολογίζεται ότι σε κάθε κυβικό μέτρο αέρα στην πόλη υπάρχουν 4.000.000 μικρόβια, στα πάρκα των πόλεων 1.000 μικρόβια, ενώ στο δάσος μόνο 50 μικρόβια. Ακόμα, το δάσος απορροφά τους θορύβους της πόλης και συντελεί στη διατήρηση της ατμοσφαιρικής θερμοκρασίας σε μέσα επίπεδα (τουλάχιστον 5°C χαμηλότερη το καλοκαίρι και 5°C ψηλότερη τον χειμώνα σε σχέση με την κοντινή πόλη). Επίσης, το δάσος μπορεί να φιλτράρει τους ρύπους που δημιουργούνται στα αστικά κέντρα, όπως τα καυσαέρια.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δάσος: πολύ λιγότερα μικρόβια (50 vs 4.000.000 στην πόλη) · απορροφά θόρυβο · σταθεροποιεί θερμοκρασία · φιλτράρει ρύπους/καυσαέρια

Λύσεις κατά της καταστροφής των δασών

Ερώτηση: Ποιες λύσεις υπάρχουν για τον περιορισμό της καταστροφής των δασών;

Απάντηση:

• Η απάντηση βρίσκεται στην §11.5 (σελ. 248-249).
• Διεθνής οικονομική βοήθεια στις αναπτυσσόμενες χώρες, έλεγχος των εταιρειών εκμετάλλευσης στα τροπικά δάση, εκπαίδευση, μείωση της χρήσης του ξύλου, τεχνητή παραγωγή δασικών προϊόντων από καλλιέργειες.
• Απαιτείται συλλογική προσπάθεια και συνεργασία αναπτυσσόμενων και ανεπτυγμένων χωρών.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η παγκοσμιοποίηση του προβλήματος της καταστροφής του δάσους απαιτεί: διεθνή οικονομική βοήθεια στις αναπτυσσόμενες χώρες για τη μείωση της καταστροφής του δάσους, έλεγχο των εταιρειών εκμετάλλευσης των δασών στα τροπικά δάση, εκπαίδευση των ανθρώπων για τη σημασία και τις άμεσες αρνητικές επιπτώσεις από την καταστροφή του δάσους, μείωση της χρήσης του ξύλου και τεχνητή παραγωγή δασικών προϊόντων από αντίστοιχες καλλιέργειες. Το πρόβλημα είναι παγκόσμιο και μόνο με συλλογική προσπάθεια μπορεί να λυθεί, ιδίως στις αναπτυσσόμενες χώρες όπου η υποβάθμιση του περιβάλλοντος σχετίζεται με τη φτώχεια, αλλά μεγάλη είναι και η ευθύνη των ανεπτυγμένων χωρών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Διεθνής οικονομική βοήθεια, έλεγχος εταιρειών εκμετάλλευσης, εκπαίδευση, μείωση χρήσης ξύλου, τεχνητή παραγωγή δασικών προϊόντων · συλλογική ευθύνη αναπτυσσόμενων+ανεπτυγμένων