Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Κ. Θεοτόκης, Ένα Πρωί στην Αγορά (σελ. 35) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 5: Κ. Θεοτόκης, Ένα Πρωί στην Αγορά

Ενδεικτικές λύσεις των 4 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 35): τόπος/χρόνος και μικρογραφία κοινωνίας, κοινωνικές σχέσεις, εκφραστικά μέσα ακρίβειας, ρήματα/ονόματα επτανησιακού ιδιώματος.

Τόπος, χρόνος και μικρογραφία της κοινωνίας

Ερώτηση: Ποιος είναι ο τόπος και ο χρόνος του αποσπάσματος; Νομίζεις ότι, πέρα από την παρουσίαση της καθημερινότητας σε μία αγορά, ο συγγραφέας επιχειρεί να παρουσιάσει τη μικρογραφία της κοινωνίας του; Πού το βλέπεις αυτό μέσα στο κείμενο;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 31): «Ήτανε οχτώ η ώρα της αυγής. H χαρακτηριστική κι όμορφη πλατεία της Σπηλιάς...».
• Αυτούσιο (σελ. 32-33): «...παλαιοί αρχόντοι, νιόπλουτοι, εμπόροι, γιατροί, δικηγόροι, ήταν η ώρα που οι καλοστεκάμενοι εψώνιζαν... Οι σπάνιοι, από τους λίγους παλαιούς αρχόντους που απόμνησκαν ακόμα, με αδερφικά χαιρέτια συνατοί τους σε ιταλική γλώσσα, οι νιόπλουτοι και οι έμποροι περήφανοι και καλοντυμένοι εκοίταζαν πρώτα κατάματα και επρόσμεναν το χαιρετισμό...».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο τόπος του αποσπάσματος είναι η αγορά της Κέρκυρας («του Μαρκά», όπως τη λένε οι Κορφιάτες) και ο χρόνος είναι μια πρωινή ώρα («οχτώ η ώρα της αυγής»). Ο συγγραφέας πράγματι επιχειρεί να παρουσιάσει τη μικρογραφία της κοινωνίας της εποχής του, κάτι που φαίνεται καθαρά στον τρόπο που περιγράφει τις διαφορετικές κοινωνικές τάξεις που συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο: τους παλιούς άρχοντες (που χαιρετιούνται στα ιταλικά, δείχνοντας την αριστοκρατική τους παράδοση), τους νιόπλουτους και εμπόρους (που περιμένουν περήφανα τον χαιρετισμό), τους επαγγελματίες (γιατρούς, δικηγόρους) και τα φτωχά παιδιά-υπηρέτες που ακολουθούν κάθε νοικοκύρη. Μέσα από αυτή την ταξινόμηση αναδεικνύεται ολόκληρη η κοινωνική ιεραρχία του τόπου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κοινωνικές σχέσεις στην περιγραφή της αγοράς

Ερώτηση: Σε ποια σημεία της περιγραφής της αγοράς φαίνονται οι κοινωνικές σχέσεις;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 33): «Όλοι όσοι εψώνιζαν εγνωριζόνταν συνατοί τους, γιατί κάθε μέρα εβλεπόνταν, κι εχαιρετιόνταν μ' ευγένεια. Οι σπάνιοι, από τους λίγους παλαιούς αρχόντους... με αδερφικά χαιρέτια συνατοί τους σε ιταλική γλώσσα, οι νιόπλουτοι και οι έμποροι περήφανοι και καλοντυμένοι εκοίταζαν πρώτα κατάματα και επρόσμεναν το χαιρετισμό, οι γιατροί κι οι δικηγόροι καθένας με ξεχωριστό τρόπο, σύμφωνα με το χαρακτήρα τους...».
• Αυτούσιο (σελ. 33): «Κι όλον αυτόν τον κόσμο τον ακολουθούσε, κάθε άνθρωπο, κι ένα παιδί δώδεκα ως δεκατεσσάρων χρονώ, ξυπόλυτο, κακοντυμένο, με σκούφο η με ψάθα στο κεφάλι, μ' ένα κοφίνι κρεμασμένο στο χέρι..».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κοινωνικές σχέσεις και η ιεραρχία φαίνονται στο πώς ο καθένας χαιρετά διαφορετικά ανάλογα με την κοινωνική του θέση: οι παλιοί άρχοντες χαιρετιούνται μεταξύ τους με ζεστασιά και στην ιταλική γλώσσα (δείγμα κοινωνικής οικειότητας μεταξύ ίσων), ενώ οι νιόπλουτοι και οι έμποροι, θέλοντας να επιβεβαιώσουν το κύρος τους, «εκοίταζαν πρώτα κατάματα και επρόσμεναν το χαιρετισμό» — δηλαδή περίμεναν να τους χαιρετήσουν πρώτα οι άλλοι, ένδειξη ανασφάλειας κοινωνικής θέσης. Η πιο εμφανής κοινωνική ανισότητα φαίνεται στην εικόνα του φτωχού παιδιού-υπηρέτη που ακολουθεί «κάθε άνθρωπο» που ψωνίζει, ξυπόλυτο και κακοντυμένο, κουβαλώντας το κοφίνι με τα ψώνια — μια σαφής εικόνα της τάξης των υπηρετών/φτωχών που εξυπηρετεί τις υπόλοιπες κοινωνικές ομάδες.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Εκφραστικά μέσα ακρίβειας στην περιγραφή

Ερώτηση: Για να υπάρχει σαφήνεια και ακρίβεια στην περιγραφή, πέρα από τις λεπτομέρειες που παρατίθενται, απαιτείται και η επιλογή των κατάλληλων εκφραστικών μέσων. Να αναφέρεις αυτά τα εκφραστικά μέσα (από την αρχή του αποσπάσματος έως... από πολλές ώρες) και να σχολιάσεις τον τρόπο, με τον οποίο συμβάλλουν στην ακρίβεια της περιγραφής.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 31-32): «...βαστάζους που εκουβαλούσαν τσουβάλια και βαρέλια, κάρα, που άλλα τα σέρναν άλογα, άλλα ανθρώποι, φορτωμένα δέρματα, σακιά, σανίδες, βαρέλια, κάσες ή και άδεια πηγαινοερχόνταν κάνοντας μεγάλον πάταγο...».
• Αυτούσιο (σελ. 32): «...ψάρια τους, που κάποια, κόκκινα, μαυριδερνά, ή ασημένια, ελαχταρούσαν ακόμα ψοφώντας απάνου στές πλάκες, άλλα είχαν τσιρώσει κι ήταν γυρτά σα δοξάρια, κι άλλα τέλος ήταν μαλακά, χτυπημένα στα δίχτυα και ψόφια από πολλές ώρες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί κυρίως λεπτομερείς απαριθμήσεις (ασύνδετο σχήμα): «τσουβάλια και βαρέλια», «δέρματα, σακιά, σανίδες, βαρέλια, κάσες» — αυτή η στοίβαξη ουσιαστικών χωρίς συνδέσμους δίνει την αίσθηση της κίνησης και της αφθονίας εμπορευμάτων. Χρησιμοποιεί επίσης εικαστικά επίθετα χρώματος και υφής («κόκκινα, μαυριδερνά, ή ασημένια» για τα ψάρια, «γυρτά σα δοξάρια») που δίνουν οπτική ακρίβεια, καθώς και παρομοίωση («γυρτά σα δοξάρια»), που βοηθά τον αναγνώστη να «δει» με ακρίβεια την κατάσταση των ψαριών. Τέλος, η διαβάθμιση της κατάστασης των ψαριών σε τρεις φάσεις («ελαχταρούσαν ακόμα... είχαν τσιρώσει... ήταν μαλακά... ψόφια από πολλές ώρες») δείχνει προσεκτική παρατήρηση της πραγματικότητας, στοιχείο τυπικό του ρεαλισμού του Θεοτόκη.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Ρήματα και ονόματα του επτανησιακού ιδιώματος

Ερώτηση: Σε ορισμένα σημεία η γλώσσα του κειμένου είναι η τοπική ιδιωματική γλώσσα των επτανήσων. Να βρεις τρία ρήματα και τρία ονόματα της γλώσσας αυτής και να γράψεις τα αντίστοιχα της κοινής Ελληνικής.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 31-33): «επουλούσαν κρέατα και ψάρια», «εκουβαλούσαν τσουβάλια», «εγνωριζόνταν συνατοί τους», «εχαιρετιόνταν μ' ευγένεια», «τες ψηλές τους τες εξέδρες», «οι μουστερήδες τους» (υποσημείωση 2: «πελάτες»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ρήματα: | Επτανησιακό ιδίωμα | Κοινή Ελληνική | |---|---| | επουλούσαν | πουλούσαν | | εκουβαλούσαν | κουβαλούσαν | | εχαιρετιόνταν | χαιρετιούνταν |

Ονόματα: | Επτανησιακό ιδίωμα | Κοινή Ελληνική | |---|---| | οι μουστερήδες (υποσ. 2, σελ. 33) | οι πελάτες | | τες (π.χ. «τες ψηλές τους τες εξέδρες») | τις | | ο βαστάζος | ο αχθοφόρος/μεταφορέας |

Τα ρήματα του επτανησιακού ιδιώματος διατηρούν συχνά το αρκτικό «ε-» της παρελθοντικής αύξησης ακόμη και σε τύπους όπου η κοινή το έχει αποβάλει (π.χ. «επουλούσαν» αντί «πουλούσαν»), ενώ λέξεις όπως «μουστερήδες» είναι δάνειες (μέσω τουρκικών/ιταλικών επιδράσεων) και δηλώνουν τους τακτικούς πελάτες ενός μαγαζιού ή πωλητή.

Κριτήρια αξιολόγησης: