Λύσεις — Κεφάλαιο 2: «Ο Σκλάβος» (σελ. 22) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: «Ο Σκλάβος»

Ενδεικτικές λύσεις των 4 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 22): θέμα και παραμυθιακά στοιχεία, «σημάδι» αναγνώρισης, επανάληψη/διάλογος ως τεχνική, πολιτιστικό-κοινωνικό πλαίσιο.

Θέμα του τραγουδιού και παραμυθιακά στοιχεία

Ερώτηση: Οι παραλογές είναι πολύστιχα αφηγηματικά τραγούδια, που εξιστορούν δραματικές κυρίως περιπέτειες της ανθρώπινης ζωής, πραγματικές ή φανταστικές. Ιδιαίτερο γνώρισμά τους είναι το παραμυθιακό στοιχείο. Ποιο είναι το θέμα του συγκεκριμένου τραγουδιού και σε ποιους στίχους φαίνονται έντονα τα στοιχεία του παραμυθιού;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 20): «Τρία καράβια ξέβγαιναν μέσα από την Πόλη... Κι ο σκλάβος αναστέναξε κι εστάθη το καράβι... Τρεις μέρες ήμουν νιόγαμπρος, δώδεκα χρόνια σκλάβος κι εψές είδα στον ύπνο μου... παντρεύουν τη γυναίκα μου, μου παίρνουν την καλή μου».
• Αυτούσιο (σελ. 20): «Εννιά 'λογα έχω στο παχνί, διάλεξε ποιο σ' αρέσει... Μόνο ένας παλιόγριβας κρυφά τον κουβεντιάζει: — 'Γω θα σε πάω, αφέντη μου...».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το θέμα του τραγουδιού είναι η νοσταλγική επιστροφή ενός σκλάβου στην πατρίδα του, ύστερα από δώδεκα χρόνια αιχμαλωσίας, για να προλάβει και να ματαιώσει τον γάμο της γυναίκας του με άλλον άντρα — τυπικό μοτίβο της παραλογής της «επιστροφής του ξενιτεμένου/σκλάβου». Τα στοιχεία του παραμυθιού φαίνονται έντονα: (α) στο καράβι που σταματά μόλις αναστενάζει ο σκλάβος («Κι ο σκλάβος αναστέναξε κι εστάθη το καράβι»), (β) στο προφητικό όνειρο που τον προειδοποιεί για τον επικείμενο γάμο της γυναίκας του, (γ) στο ζώο που μιλά — το γέρικο άλογο («παλιόγριβας») που μιλάει κρυφά στον σκλάβο και διαπραγματεύεται μαζί του σαν άνθρωπος, ζητώντας χρυσά πέταλα και τριπλή τροφή, και (δ) στο γρήγορο, σχεδόν μαγικό ταξίδι, χάρη στο οποίο φτάνει τη μέρα του γάμου, την ώρα του «δωρίσματος».

Το «σημάδι» αναγνώρισης στο δημοτικό τραγούδι

Ερώτηση: Στα δημοτικά τραγούδια υπάρχουν «σημάδια» αναγνώρισης των προσώπων. Βλέπεις τέτοιο «σημάδι» στο κείμενο; Ποια άλλα «σημάδια» υπάρχουν σε άλλα δημοτικά τραγούδια;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 21): «Σαν τι ζακόνι έχετε, τον ξένο δε δωρίζ'τε; Βγάζουν και τον δωρίζουνε. Κερνάει την αρραβώνα τ'... — Εγώ 'μαι που στην κέρασα, εγώ σου τη δωρίζω... Αυτός όπου με κέρασε τούτη την αρραβώνα είναι ο πρώτος άντρας μου, αυτός είν' ο καλός μου».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι, υπάρχει σαφές «σημάδι» αναγνώρισης: η αρραβώνα, δηλαδή το δαχτυλίδι του αρραβώνα που της είχε δώσει ο σκλάβος πριν από τη σκλαβιά του. Όταν, την ώρα του «δωρίσματος», ο ξένος «κερνάει την αρραβώνα» (της δίνει το δαχτυλίδι), η νύφη το αναγνωρίζει, πετάει το πέπλο και τα στολίδια της και δηλώνει: «Αυτός όπου με κέρασε τούτη την αρραβώνα / είναι ο πρώτος άντρας μου». Σε άλλα δημοτικά τραγούδια συναντάμε παρόμοια «σημάδια» αναγνώρισης, όπως στο «Του γυρισμού του ξενιτεμένου», όπου ο ξενιτεμένος αποδεικνύει ποιος είναι περιγράφοντας πρώτα την αυλή και το σπίτι (τη μηλιά, την κληματαριά) και τελικά τα σημάδια στο σώμα της γυναίκας του (ελιά στο μάγουλο, ελιά στην αμασχάλη)· γενικά, στα δημοτικά τραγούδια «σημάδια» είναι ένα δαχτυλίδι, μια ελιά ή ουλή στο σώμα, ή η περιγραφή του σπιτιού που μόνο ο πραγματικός νοικοκύρης γνωρίζει.

Επανάληψη και διάλογος ως τεχνικά στοιχεία

Ερώτηση: Η επανάληψη και ο διάλογος είναι χαρακτηριστικά στοιχεία τεχνικής στο δημοτικό τραγούδι. Να εντοπίσεις τέτοια στοιχεία στο κείμενο και να εξηγήσεις τη λειτουργικότητά τους.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 21): «Στο δρόμο όπου πήγαινε, στο δρόμο που πηγαίνει / παρακαλούσε κι έλεγε, παρακαλεί και λέει».
• Αυτούσιο — διάλογος σκλάβου-καπετάνιου (σελ. 20): «— Ποιος είναι π' αναστέναξε κι εστάθη το καράβι; ... — Εγώ 'μαι αυτός που δεν μπορώ και βαριαναστενάζω...».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η επανάληψη εντοπίζεται καθαρά στον στίχο «Στο δρόμο όπου πήγαινε, στο δρόμο που πηγαίνει / παρακαλούσε κι έλεγε, παρακαλεί και λέει»: η επανάληψη του ρήματος σε δύο χρόνους (παρελθόν-ενεστώτας) δίνει την αίσθηση της συνεχούς κίνησης/διάρκειας της πορείας, τονίζει τη σπουδαιότητα της στιγμής και διευκολύνει τη μνήμη του αοιδού στην προφορική απαγγελία. Ο διάλογος κυριαρχεί σχεδόν σε όλο το τραγούδι (σκλάβος-καπετάνιος, σκλάβος-άλογο, σκλάβος-μάνα, σκλάβος-νύφη): η αφήγηση δε γίνεται σε τριτοπρόσωπη περιγραφή αλλά μέσα από ζωντανές ερωταποκρίσεις, κάτι που δραματοποιεί την ιστορία, τη φέρνει πιο κοντά στον ακροατή και δίνει άμεσο, σκηνικό χαρακτήρα στην αφήγηση, σαν να την παρακολουθεί κανείς να εξελίσσεται μπροστά του.

Πολιτιστικό και κοινωνικό πλαίσιο του τραγουδιού

Ερώτηση: Μέσα από τις εικόνες και το πολιτισμικό πλαίσιο του κειμένου να σκιαγραφήσεις το πολιτιστικό και κοινωνικό πλαίσιο του τραγουδιού.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 20-21): «Εννιά 'λογα έχω στο παχνί...», «Το τίνος γάμος γίνεται, το τίνος νύφη παίρνουν;», «Πάψτε γύφτοι τα όργανα, πάψτε και τα νταούλια...», «Πετάει η νύφ' το πέπλο της, πετάει και τα στολίδια».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το τραγούδι αντλεί τις εικόνες του από μια παραδοσιακή, αγροτοκτηνοτροφική κοινωνία: η αναφορά σε καράβια, εμπόριο σκλάβων και αιχμαλωσία δείχνει εποχή έντονων ναυτικών/πολεμικών συγκρούσεων (πιθανόν περίοδο οθωμανικής κυριαρχίας, βλ. και τη λέξη «βεζίρης»)· η ζωή γύρω από τα άλογα (παχνί, πέταλα, ταϊσιά) δείχνει μια κοινωνία όπου το άλογο είναι πολύτιμο μέσο μεταφοράς και συντροφιάς. Το κοινωνικό πλαίσιο του γάμου αποκαλύπτεται μέσα από το τελετουργικό «δώρισμα» της νύφης, την παρουσία λαϊκών μουσικών («γύφτων») με νταούλια, και τα εξωτερικά σύμβολα της νύφης (πέπλο, στολίδια) που αφαιρούνται δημόσια όταν αποκαλύπτεται ο αληθινός σύζυγος — στοιχεία που δείχνουν μια συλλογική, τελετουργική, δημόσια αντίληψη του γάμου, χαρακτηριστική της παραδοσιακής ελληνικής κοινωνίας.