Λύσεις — Κεφάλαιο 15: Ρ. Γαλανάκη, Ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά (σελ. 84) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 15: Ρ. Γαλανάκη, Ο Βίος του Ισμαήλ Φερίκ Πασά

Ενδεικτικές λύσεις των 5 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 84): κοινά στοιχεία φύσης Ελλάδας-Αιγύπτου, σχέσεις με συμμαθητές, μεταφορές του κειμένου, ανάλυση λέξεων σε συνθετικά μέρη, μετατροπή ρημάτων σε παθητική φωνή.

Κοινά στοιχεία φύσης Ελλάδας-Αιγύπτου και η επίδρασή τους

Ερώτηση: Ποια ήταν τα κοινά στοιχεία της φύσης Ελλάδας - Αιγύπτου και τι επίδραση είχε αυτή η διαπίστωση στον Ισμαήλ Φερίκ;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 82): «...πολλά συνέπιπταν με όσα γνώριζε, όχι μονάχα κατά τη μορφή, μα και τον ήχο, την αφή, τη γεύση και τη μυρωδιά... Έμαθε πως, αν ένα τοπίο είναι κυρίως όραση και ακοή, η φύση είναι όλες μαζί οι πέντε αισθήσεις».
• Αυτούσιο (σελ. 82): «...του μιλούσαν για τα αιγοπρόβατα, τη γάτα, το σκύλο, το σκορπιό, το περιστέρι, τη συκομουριά, το στάρι, το λινάρι, το μπαμπάκι, την πικροδάφνη, το τριαντάφυλλο, τα όσπρια και τα λαχανικά».
• Αυτούσιο (σελ. 82): «Η υπόμνηση γνώριμων πραγμάτων τού χάρισε την πρώτη νικητήρια αναφορά στην ελληνική του ζωή».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα κοινά στοιχεία της φύσης ήταν πλήθος ζώων και φυτών —αιγοπρόβατα, γάτα, σκύλος, σκορπιός, περιστέρι, συκομουριά, στάρι, λινάρι, μπαμπάκι, πικροδάφνη, τριαντάφυλλο, όσπρια, λαχανικά— που ο μικρός Ισμαήλ γνώριζε ήδη από την ελληνική του ζωή και ανακάλυπτε ξανά στην Αίγυπτο, όχι μόνο οπτικά αλλά μέσα από όλες τις αισθήσεις (ήχο, αφή, γεύση, μυρωδιά). Η επίδραση ήταν καθοριστική: αυτή η «υπόμνηση γνώριμων πραγμάτων» του χάρισε την πρώτη θετική, «νικητήρια» σύνδεση με τη χαμένη ελληνική του ζωή μέσα στο νέο, ξένο περιβάλλον — μια πρώτη γέφυρα ανάμεσα στον παλιό και τον καινούριο του κόσμο, που τον οδηγούσε σε αίσθημα «μυστικού αρραβώνα» με τους συμμαθητές του.

Η σχέση του Ισμαήλ με τους συμμαθητές του

Ερώτηση: Τι είδους σχέσεις είχε ο Ισμαήλ με τους συμμαθητές του; Με ποιες προϋποθέσεις θα τελειοποιούνταν;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 83): «Ξαφνιάστηκε όταν κατάλαβε πως οι συμμαθητές του δεν τον ρωτούσαν ποτέ για τον τόπο που είχε στο μυαλό του... Γνώριζαν πως ήταν Έλληνας αιχμάλωτος, απέναντί του όμως έδειχναν να ξέρουν πως ήταν ένα αγόρι με χαμένη μνήμη. Ήθελαν να του την ξαναχαρίσουν μέσα από τις δικές τους αιγυπτιακές αναμνήσεις».
• Αυτούσιο (σελ. 82): «Ένιωθε ωστόσο πως, για να τελειώσει την συγγένεια, όφειλε ν' αγαπήσει τη φοινικιά και την καμήλα, που είχε δει από μακριά κατεβαίνοντας τον Νείλο. Όφειλε να μάθει τις ιστορίες που ιεραρχούσαν διαφορετικά τις ψυχές στο βασίλειο των φυτών και των ζώων... Όφειλε τέλος ν' αγαπήσει τους συμμαθητές. Το σκούρο δέρμα τους ως το καφέ, τα υγρά βαθύχρωμα μάτια, το πιάσιμο των χεριών στον περίπατο, τις λυρικές προσφωνήσεις, τον όρκο στον Μωχάμετ Άλη. Τον εθνικισμό τους...».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η σχέση του Ισμαήλ με τους συμμαθητές του ήταν σχέση οικειότητας που μόλις γεννιόταν: οι κοινές γνώσεις για τα φυτά και τα ζώα τον έφερναν σε «μυστικό αρραβώνα» μαζί τους. Ήταν όμως και σχέση ελλιπούς κατανόησης: εκείνοι γνώριζαν ότι ήταν Έλληνας αιχμάλωτος, αλλά δεν τον ρωτούσαν ποτέ για τον τόπο του κι όταν άρχιζε να μιλά γι' αυτόν έφευγαν αμίλητοι· τον αντιμετώπιζαν σαν αγόρι «με χαμένη μνήμη», που ήθελαν να του την ξαναχαρίσουν μέσα από τις δικές τους αιγυπτιακές αναμνήσεις. Σύμφωνα με το κείμενο, για να «τελειώσει την συγγένεια» (να τελειοποιηθεί η σχέση) ο Ισμαήλ όφειλε: να αγαπήσει τη φοινικιά και την καμήλα, που ως τότε τις είχε δει μόνο από μακριά· να μάθει τις ιστορίες τους για τις ψυχές των φυτών και των ζώων ως τη μετεμψύχωση· και τέλος να αγαπήσει τους ίδιους τους συμμαθητές με όλα τα χαρακτηριστικά τους — το σκούρο δέρμα, τα υγρά βαθύχρωμα μάτια, το πιάσιμο των χεριών στον περίπατο, τις λυρικές προσφωνήσεις, τον όρκο στον Μωχάμετ Άλη, ακόμη και τον εθνικισμό τους. Αυτό προϋπέθετε, όπως φαίνεται στη συνέχεια, ότι οι νέες γλώσσες και ο νέος κόσμος θα αντικαθιστούσαν τον παλιό, αν και ο «αεικίνητος ίσκιος του ανύπαρκτου» (η χαμένη πατρίδα) εξακολουθεί να τον συνοδεύει.

Μεταφορές στο κείμενο και ο σχολιασμός τους

Ερώτηση: Να βρεις μερικές από τις μεταφορές και να τις σχολιάσεις γλωσσικά και νοηματικά.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 82): «...η σύμπτωσή τους έμοιαζε να τον οδηγεί σε μυστικό αρραβώνα με τους συμμαθητές».
• Αυτούσιο (σελ. 83): «...τεντώνοντας το μυαλό τους ως τα άκρα της ατομικής φιλοδοξίας».
• Αυτούσιο (σελ. 83): «...ο αεικίνητος ίσκιος του ανύπαρκτου συνοδεύει το ώριμο σώμα παίζοντας γύρω του, όπως ο σκύλος με τον αφέντη του».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τρεις χαρακτηριστικές μεταφορές: (1) ο «μυστικός αρραβώνας» με τους συμμαθητές αποδίδει μεταφορικά τον αναδυόμενο δεσμό φιλίας/οικειότητας ως μια σχεδόν επίσημη, «ιερή» υπόσχεση δέσμευσης· (2) το «τεντώνοντας το μυαλό τους ως τα άκρα» αποδίδει με εικόνα σωματικής έντασης (σαν σχοινί που τεντώνεται) την υπερβολική, ανταγωνιστική φιλοδοξία των μαθητών· (3) ο «αεικίνητος ίσκιος του ανύπαρκτου... όπως ο σκύλος με τον αφέντη του» είναι η πιο σημαντική εικόνα, όπου η μεταφορά («ίσκιος του ανύπαρκτου») συνδυάζεται με παρομοίωση («όπως ο σκύλος με τον αφέντη του»): παρομοιάζει τη μνήμη της χαμένης πατρίδας με έναν πιστό σκύλο που ακολουθεί παντού τον αφέντη του — μια εικόνα που δηλώνει πως όσο κι αν προσπαθήσει κανείς να χτίσει καινούρια ταυτότητα, η μνήμη της καταγωγής παραμένει διαρκώς, αθόρυβα, παρούσα.

Ανάλυση λέξεων σε συνθετικά μέρη και παραγωγή νέων

Ερώτηση: Να αναλύσεις στα συνθετικά τους μέρη τις λέξεις: «αιγοπρόβατα, συκομουριά, πικροδάφνη, τριαντάφυλλο, μετεμψύχωση, βαθύχρωμος» και να χρησιμοποιήσεις το α΄ συνθετικό στην παραγωγή καινούριων.

Απάντηση:

• Αυτούσιο — οι λέξεις εμφανίζονται στο κείμενο (σελ. 82): «...του μιλούσαν για τα αιγοπρόβατα... τη συκομουριά... την πικροδάφνη, το τριαντάφυλλο...», (σελ. 82): «...ιεραρχούσαν διαφορετικά τις ψυχές... κατά το σύντομο ύπνο τους ως τη μετεμψύχωση», (σελ. 82): «τα υγρά βαθύχρωμα μάτια».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ανάλυση σε συνθετικά μέρη:

• αιγοπρόβατα = αίγα (γίδα) + πρόβατο
• συκομουριά = συκιά/σύκο + μουριά
• πικροδάφνη = πικρός + δάφνη
• τριαντάφυλλο = τριάντα + φύλλο (παραδοσιακή ανάλυση, όπως διδάσκεται στο σχολείο)
• μετεμψύχωση = μετά- (πρόθεμα) + εν- + ψυχή + κατάληξη -ωση
• βαθύχρωμος = βαθύς + χρώμα

Νέες λέξεις με το ίδιο α΄ συνθετικό:

• από το πικρο-: πικρόχολος, πικρόγευστος, πικρόλογος
• από το βαθυ-: βαθύπλουτος, βαθυστόχαστος, βαθυγάλανος
• από το αιγο-: αιγόκλημα, αιγοβοσκός
• από το τριαντα- (αριθμητικό α΄ συνθετικό): τριαντάχρονος, τριανταπεντάρης
• από το συκο-: συκόφυλλο, συκοφάγος
• από το μετα-: μεταφορά, μετακίνηση

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ετυμολογική ανάλυση δίνεται στο επίπεδο που διδάσκεται σχολικά (φανερή σύνθεση όπως προτείνεται από τη μορφή της λέξης), όχι σε επίπεδο ιστορικής/επιστημονικής ετυμολογίας.

Μετατροπή ρημάτων σε παθητική φωνή

Ερώτηση: «Ο εθνικισμός τους ΜΕΤΑΤΡΕΠΕΙ καμιά φορά την αρετή σε κακία», «οι καινούριες γλώσσες όφειλαν ΝΑ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΗΣΟΥΝ τον παλιό του κόσμο μ' έναν πλήρη και φανταστικό». Να τοποθετήσεις τα υπογραμμισμένα ρήματα στην παθητική φωνή και να τροποποιήσεις τις φράσεις έτσι, ώστε να μην αλλοιώνεται το νόημα.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 82-83): «Τον εθνικισμό τους που, χωρίς να είναι αδικαιολόγητος, μετέτρεπε καμία φορά την αρετή σε κακία».
• Αυτούσιο (σελ. 83): «Οι καινούργιες γλώσσες που μάθαινε, αραβικά, τούρκικα, και γαλλικά, όφειλαν ν' αντικαταστήσουν τον παλιό του κόσμο μ' έναν πλήρη και φανταστικό».

Σύνοψη: (ενδεικτική) 1η φράση: «Ο εθνικισμός τους μετατρέπει καμιά φορά την αρετή σε κακία» → παθητική φωνή: «Η αρετή μετατρέπεται καμιά φορά σε κακία από τον εθνικισμό τους». Το υποκείμενο («ο εθνικισμός τους») γίνεται ποιητικό αίτιο (εμπρόθετος προσδιορισμός «από τον εθνικισμό τους»), ενώ το αντικείμενο («την αρετή») γίνεται υποκείμενο της παθητικής σύνταξης· το νόημα παραμένει ίδιο.

2η φράση: «Οι καινούριες γλώσσες όφειλαν να αντικαταστήσουν τον παλιό του κόσμο» → παθητική φωνή: «Ο παλιός του κόσμος όφειλε να αντικατασταθεί από τις καινούριες γλώσσες με έναν πλήρη και φανταστικό». Το αντικείμενο («τον παλιό του κόσμο») γίνεται υποκείμενο, το ρήμα «όφειλε» προσαρμόζεται στον νέο ενικό αριθμό (ο κόσμος, ενικός) και το «οι καινούριες γλώσσες» γίνεται ποιητικό αίτιο.