Λύσεις — Κεφάλαιο 31: Θουκυδίδης, Επιτάφιος (σελ. 173) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 31: Θουκυδίδης, Επιτάφιος

Ενδεικτικές λύσεις των 5 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 173): 3 ερωτήσεις Α. Ανάγνωσης-κατανόησης + 2 κειμενο-θεμελιωμένες ερωτήσεις Β. Προσέγγισης της γλώσσας (εμπρόθετοι προσδιορισμοί σε συγκεκριμένη παράγραφο, αντιθετικά ζεύγη λέξεων). Οι ερωτήσεις Γ. Ερμηνεία κειμένου-Παραγωγή λόγου (κείμενο για την προσωπικότητα του Αθηναίου πολίτη, άρθρο-απάντηση για την αδιαφορία των νέων) εξαιρούνται ως ανοιχτή παραγωγή λόγου/άποψη.

Η έννοια της δημοκρατίας και οι θεμελιώδεις αρχές της

Ερώτηση: Να προσδιορίσεις με δικά σου λόγια την έννοια της δημοκρατίας και τις θεμελιώδεις αρχές στις οποίες στηρίζεται, έτσι όπως παρουσιάζεται στο κείμενο.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 170): «Το πολίτευμά μας λέγεται Δημοκρατία, επειδή την εξουσία δεν την ασκούν λίγοι πολίτες, αλλά όλος ο λαός [...] Για τα δημόσια αξιώματα προτιμώνται εκείνοι που είναι ικανοί και τα αξίζουν και όχι εκείνοι που ανήκουν σε μια ορισμένη τάξη. Κανείς, αν τύχει και δεν έχει κοινωνική θέση ή αν είναι φτωχός, δεν εμποδίζεται γι' αυτό να υπηρετήσει την πολιτεία, αν έχει κάτι άξιο να προσφέρει».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η δημοκρατία, όπως την ορίζει ο Περικλής, είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία ασκείται από όλο τον λαό και όχι από μια μειοψηφία. Στηρίζεται σε τρεις θεμελιώδεις αρχές: (α) ισότητα ενώπιον του νόμου για όλους τους πολίτες στις ιδιωτικές τους διαφορές· (β) αξιοκρατία στα δημόσια αξιώματα — προτεραιότητα στην ικανότητα και την αξία, όχι στην κοινωνική τάξη· (γ) ίσες ευκαιρίες συμμετοχής στην πολιτική ζωή ανεξαρτήτως κοινωνικής θέσης ή περιουσίας, αρκεί κανείς να έχει κάτι άξιο να προσφέρει στην πολιτεία.

Τα επιχειρήματα Δημοκρατίας έναντι Ολιγαρχίας

Ερώτηση: Με ποια επιχειρήματα ο Περικλής τονίζει τη διαφορά ανάμεσα στο δημοκρατικό και το ολιγαρχικό πολίτευμα;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 170): «Το πολίτευμα που έχουμε σε τίποτε δεν αντιγράφει τα ξένα πολιτεύματα [...] το πολίτευμά μας λέγεται Δημοκρατία, επειδή την εξουσία δεν την ασκούν λίγοι πολίτες, αλλά όλος ο λαός [...] και όχι εκείνοι που ανήκουν σε μια ορισμένη τάξη».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο Περικλής τονίζει τη διαφορά κυρίως με την αντίθεση εξουσίας-λίγων/εξουσίας-όλων: στη Δημοκρατία η εξουσία ανήκει σε όλον τον λαό, ενώ στην ολιγαρχία σε λίγους. Δεύτερο επιχείρημα είναι το κριτήριο ανάθεσης αξιωμάτων: στη δημοκρατία προτιμώνται οι ικανοί ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης, ενώ η ολιγαρχία (η κυριαρχία «μιας ορισμένης τάξης») αποκλείει όσους δεν ανήκουν σε αυτήν. Τρίτο επιχείρημα είναι ότι η φτώχεια ή η έλλειψη κοινωνικής θέσης δεν αποκλείει κανέναν από τη συμμετοχή στα κοινά, εφόσον έχει κάτι άξιο να προσφέρει — κάτι που δεν ισχύει σε ένα κλειστό, ταξικό πολίτευμα.

Πλαγιότιτλοι και διάγραμμα του κειμένου

Ερώτηση: Να γράψεις τον πλαγιότιτλο κάθε παραγράφου και μετά να φτιάξεις ένα διάγραμμα του κειμένου.

Απάντηση:

• Οι τέσσερις παράγραφοι του αποσπάσματος (σελ. 170-172): 1η «Το πολίτευμα που έχουμε...» (σελ. 170)· 2η «Με συχνές θυσίες και αγώνες...» (σελ. 170-171)· 3η «Αυτά είναι μαζί με πολλά άλλα...» (σελ. 171)· 4η «Με μια λέξη τολμώ να το πω...» (σελ. 171-172).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικοί πλαγιότιτλοι: 1η παράγραφος (σελ. 170): Το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας και οι αρχές του. 2η παράγραφος (σελ. 170-171): Η ευχάριστη ζωή των Αθηναίων. 3η παράγραφος (σελ. 171): Τα γνωρίσματα του Αθηναίου πολίτη. 4η παράγραφος (σελ. 171-172): Η Αθήνα, «δάσκαλος των Ελλήνων», και η θυσία των νεκρών γι’ αυτήν. Διάγραμμα: Α. Το πολίτευμα (παρ. 1): α) πρότυπο για τους άλλους και όχι μίμηση ξένων πολιτευμάτων· β) η εξουσία ανήκει σε όλο τον λαό (Δημοκρατία)· γ) ισότητα όλων μπροστά στον νόμο για τις ιδιωτικές διαφορές· δ) αξιοκρατία στα δημόσια αξιώματα, χωρίς αποκλεισμό των φτωχών· ε) ελευθερία και ανεκτικότητα στη δημόσια και την καθημερινή ζωή· στ) σεβασμός στους άρχοντες, στους νόμους (ιδίως σε όσους προστατεύουν τους αδύναμους) και στους άγραφους νόμους. Β. Η ζωή στην Αθήνα (παρ. 2): θυσίες και αγώνες για ξεκούραση του πνεύματος, ευχάριστη ιδιωτική ζωή, αγαθά από όλη τη γη. Γ. Ο Αθηναίος πολίτης (παρ. 3): αγάπη για το ωραίο με απλότητα, φιλοσοφία χωρίς νωθρότητα, πλούτος για έργα και όχι για καύχημα, η ντροπή δεν είναι η φτώχεια αλλά η αδράνεια απέναντί της, φροντίδα για τις ιδιωτικές και τις δημόσιες υποθέσεις, συζήτηση πριν από την απόφαση, τόλμη με σύνεση. Δ. Η Αθήνα, δάσκαλος των Ελλήνων (παρ. 4): η δύναμή της είναι ανώτερη από τη φήμη της, οι εχθροί δεν ντρέπονται που νικήθηκαν από αυτήν και οι σύμμαχοι δεν έχουν ανάξιο αρχηγό, η δύναμή της αποκτήθηκε με λαμπρές πράξεις και θα τη θαυμάζουν πάντα· για μια τέτοια πατρίδα σκοτώθηκαν οι νεκροί και οι ζωντανοί πρέπει να είναι έτοιμοι να θυσιαστούν γι’ αυτήν.

Εντοπισμός εμπρόθετων προσδιορισμών σε συγκεκριμένη παράγραφο

Ερώτηση: «Αν ωστόσο η αυστηρότητα... παραβαίνει κανείς». Να εντοπίσεις τους εμπρόθετους προσδιορισμούς της παραγράφου και να προσδιορίσεις αυτό που φανερώνουν.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 170): «Αν, ωστόσο, η αυστηρότητα λείπει από την καθημερινή μας ζωή, στα δημόσια πράγματα, από εσωτερικό σεβασμό, δεν παρανομούμε. Σεβόμαστε τους άρχοντες, πειθαρχούμε στους νόμους και μάλιστα σε όσους έχουν γίνει για να προστατεύουν τους αδυνάτους και όσους που, αν και άγραφοι, είναι ντροπή να τους παραβαίνει κανείς».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Εμπρόθετοι προσδιορισμοί της παραγράφου και τι φανερώνουν: «από την καθημερινή μας ζωή» (δηλώνει απομάκρυνση/χωρισμό – από πού λείπει η αυστηρότητα)· «στα δημόσια πράγματα» (δηλώνει αναφορά – το πεδίο στο οποίο οι Αθηναίοι δεν παρανομούν)· «από εσωτερικό σεβασμό» (δηλώνει αιτία – η νομοταγής στάση δεν προκύπτει από φόβο αλλά από εσωτερικό σεβασμό)· «στους νόμους» και «σε όσους [νόμους]» (εμπρόθετα αντικείμενα του ρήματος «πειθαρχούμε» – δηλώνουν σε τι πειθαρχούν οι Αθηναίοι, ιδίως στους νόμους που προστατεύουν τους αδύναμους και στους άγραφους νόμους). Συνολικά, οι εμπρόθετοι αυτοί προσδιορισμοί δείχνουν ότι η νομιμοφροσύνη των Αθηναίων δεν είναι επιβεβλημένη απ’ έξω αλλά πηγάζει από εσωτερική πεποίθηση, και ότι αφορά ειδικά τους νόμους που προστατεύουν τους αδύναμους και τους άγραφους νόμους.

Αντιθετικά ζεύγη λέξεων-φράσεων του κειμένου

Ερώτηση: Να βρεις τις λέξεις - φράσεις του κειμένου που σχηματίζουν αντιθετικά ζεύγη.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 171): «Είμαστε τολμηροί κι όμως ζυγίζουμε καλά την κάθε επιχείρησή μας, ενώ τους άλλους η άγνοια τους κάνει θρασείς κι η γνώση αναποφάσιστους» / «Δεν θεωρούμε ντροπή τη φτώχεια. Ντροπή είναι να μην την αποφεύγει κανείς δουλεύοντας» / «όχι μόνον αδιάφορος, αλλά και άχρηστος».
• Αυτούσιο (σελ. 170-172): «είμαστε πολύ περισσότερο εμείς παράδειγμα για τους άλλους παρά μιμητές τους» / «την εξουσία δεν την ασκούν λίγοι πολίτες, αλλά όλος ο λαός» / «ο λόγος δεν βλάφτει το έργο» / «ποιο είναι το ευχάριστο και ποιο το φοβερό» / «όχι με άσημες αλλά με λαμπρές πράξεις».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά αντιθετικά ζεύγη λέξεων/φράσεων του κειμένου: τολμηροί ≠ αναποφάσιστοι (η τόλμη των Αθηναίων αντιπαρατίθεται στην αναποφασιστικότητα που προκαλεί η υπερβολική γνώση σε άλλους)· άγνοια ≠ γνώση (η άγνοια κάνει θρασείς, η γνώση αναποφάσιστους – δύο αντίθετες καταστάσεις με αντίστοιχα αντίθετα αποτελέσματα)· θρασείς ≠ ζυγίζουμε καλά (θράσος χωρίς σκέψη αντίθετο στη σταθμισμένη τόλμη)· δεν θεωρούμε ντροπή τη φτώχεια ≠ ντροπή είναι να μην την αποφεύγει κανείς (αντίθεση ανάμεσα στην ίδια την κατάσταση της φτώχειας και στην αδράνεια απέναντί της)· αδιάφορος/άχρηστος ≠ ενδιαφέρεται στα πολιτικά (αντίθεση ανάμεσα στον απόντα και τον ενεργό πολίτη). Επίσης: παράδειγμα ≠ μιμητές· λίγοι πολίτες ≠ όλος ο λαός· ιδιωτικές υποθέσεις ≠ δημόσια πράγματα· ξένα αγαθά ≠ δικά μας· λόγος ≠ έργο· ευχάριστο ≠ φοβερό· άσημες ≠ λαμπρές πράξεις· καλά ≠ κακά (που μας έτυχαν). Τα ζεύγη αυτά αναδεικνύουν τη ρητορική τεχνική της αντίθεσης, βασικό εργαλείο του επιδεικτικού λόγου για να τονιστεί η ισορροπία του αθηναϊκού χαρακτήρα.