Λύσεις — Κεφάλαιο 25: Κλωντ Μοσέ, Έγκλημα στην Αρχαία Αγορά (σελ. 140-141) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 25: Κλωντ Μοσέ, Έγκλημα στην Αρχαία Αγορά

Ενδεικτικές λύσεις των 5 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 140-141): σκοπός της συνέλευσης του δήμου Σφηττού, καταστρατήγηση του νόμου περί ιθαγένειας, κλίση πέντε σύνθετων ρημάτων του κειμένου, μετατροπή αποσπασμάτων σε ευθύ και σε πλάγιο λόγο.

Σκοπός της συνέλευσης του δήμου Σφηττού

Ερώτηση: Αφού διαβάσεις προσεκτικά το κείμενο, να προσδιορίσεις το σκοπό για τον οποίο έγινε η συνέλευση του δήμου Σφηττού, ποιοι συμμετείχαν σε αυτήν και ποιες ήταν οι νόμιμες διαδικασίες της.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 136): «Η εκκλησία του δήμου είχε εγκρίνει το διάταγμα που εισηγήθηκε ο Δημόφιλος, σύμφωνα με το οποίο έπρεπε να αναθεωρηθούν όλα τα μητρώα των δήμων. Ο λόγος ήταν προφανής: η οικονομική κατάσταση δεν ήταν καθόλου λαμπρή εξαιτίας του κρυφού πολέμου εναντίον του Φιλίππου.»
• Αυτούσιο (σελ. 135-136): «Δεν υπήρχε περίπτωση να απουσιάσω από τη συνέλευση του δήμου μας... περιστοιχισμένος από οικεία πρόσωπα, τα οποία γνώριζα από τότε που γράφτηκα στο μητρώο, με την ενηλικίωσή μου.»
• Αυτούσιο (σελ. 137): «Ο καθένας έπρεπε να αποδείξει ότι γεννήθηκε από πατέρα αθηναίο πολίτη και μητέρα κόρη αθηναίου πολίτη, ενωμένους σε νόμιμο γάμο.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σκοπός: η αναθεώρηση/επανεξέταση των ληξιαρχικών μητρώων των δημοτών, εξαιτίας της δύσκολης οικονομικής συγκυρίας (κρυφός πόλεμος κατά του Φιλίππου) — η διαγραφή μη γνήσιων πολιτών θα περιόριζε τις δημόσιες δαπάνες (μισθοδοσίες, θεωρικά). Συμμετέχοντες: οι ενήλικοι άρρενες πολίτες-μέλη του δήμου Σφηττού (ο αφηγητής, ο δήμαρχος Μενεσθέας με τους συμβούλους του, ο Ευκράτης κ.ά.), δηλαδή όσοι είχαν ήδη εγγραφεί στο μητρώο κατά την ενηλικίωσή τους (18 ετών), μετά τη διετή στρατιωτική τους θητεία ως έφηβοι. Νόμιμη διαδικασία: κάθε δημότης έπρεπε να αποδείξει καταγωγή από πατέρα Αθηναίο πολίτη ΚΑΙ μητέρα κόρη Αθηναίου πολίτη, ενωμένους σε νόμιμο γάμο· η συνέλευση άρχιζε με την καθιερωμένη θυσία του δημάρχου και τον όρκο των δημοτών· η εξέταση γινόταν δημόσια, με εκφώνηση των ονομάτων από τον επίσημο κατάλογο, δυνατότητα κατάθεσης μαρτύρων υπέρ ή κατά, και τελική απόφαση με ψηφοφορία διά βοής.

Πώς καταστρατηγούνταν ο νόμος περί ιθαγένειας

Ερώτηση: Στο κείμενο αναφέρεται ότι ο νόμος, βάσει του οποίου μπορούσε να θεωρηθεί κάποιος γνήσιος Αθηναίος πολίτης, δε γινόταν πάντα σεβαστός. Σε ποιες περιπτώσεις οι Αθηναίοι καταστρατηγούσαν το νόμο αυτό;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 137): «Αν και ο νόμος ήταν καθολικά σεβαστός, είχα ακούσει συχνά τον πατέρα μου να λέει ότι υπήρχαν διάφοροι τρόποι να τον καταστρατηγήσεις. Ο συνηθέστερος ήταν η εξαγορά μαρτύρων, που βεβαίωναν ψευδώς ότι δήθεν γνώριζαν από παλιά τους γονείς των αμφισβητούμενης καταγωγής προσώπων.»
• Αυτούσιο (σελ. 137-138): «Πολλοί νόθοι –κυρίως γιοι ή κόρες αθηναίων πολιτών με μητέρες αλλοδαπές ή δούλες– κατάφερναν να αναγνωριστούν ως νόμιμα τέκνα με τη σιωπηρή ανοχή του πατέρα τους.»
• Αυτούσιο (σελ. 138): «Σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα, όταν ο άνδρας δεν είχε αποκτήσει αγόρι από τη νόμιμη σύζυγό του, δεν δίσταζε να παρουσιάσει ως νόμιμο γιο το αγόρι που είχε με την παλλακίδα του.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κείμενο αναφέρει ότι κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο ο νόμος «κάπως ατόνησε», γιατί η πόλη χρειαζόταν άνδρες και αρκούσε ο υποψήφιος να έχει πατέρα Αθηναίο πολίτη. Αναφέρει επίσης δύο κύριους τρόπους καταστρατήγησης του νόμου: (1) η εξαγορά ψευδομαρτύρων, που δήλωναν ψευδώς πως γνώριζαν από παλιά την καταγωγή αμφισβητούμενων προσώπων· (2) η σιωπηρή αναγνώριση νόθων τέκνων (γεννημένων από αλλοδαπή ή δούλη μητέρα, ή από παλλακίδα) ως νόμιμων, με τη συγκάλυψη του ίδιου του πατέρα -ιδίως όταν αυτός δεν είχε αποκτήσει γνήσιο γιο από τη νόμιμη σύζυγό του.

Σύνθετα ρήματα του κειμένου: κλίση σε Ενεστώτα και Παρατατικό

Ερώτηση: Να εντοπίσεις πέντε σύνθετα ρήματα και να γράψεις το πρώτο πρόσωπο Ενικού και Πληθυντικού αριθμού στον Ενεστώτα και στον Παρατατικό. Να προσέξεις ιδιαίτερα τον τρόπο που έχουμε αύξηση του ενεστωτικού θέματος στον Παρατατικό.

Απάντηση:

• Το κείμενο περιέχει πολλά σύνθετα ρήματα (πρόθεμα + απλό ρήμα)· ενδεικτικά επιλέγονται πέντε από αυτά που εμφανίζονται στις σελ. 136-139, ακολουθώντας τον κανόνα που δίνει το πλαίσιο «Βοήθεια» του βιβλίου (σελ. 140) για την εσωτερική αύξηση.
• 1. εγκρίνω {εν + κρίνω} — Αυτούσιο (σελ. 136): «Η εκκλησία του δήμου είχε εγκρίνει το διάταγμα...». Ενεστώτας: εγκρίνω / εγκρίνουμε. Παρατατικός: ενέκρινα / εγκρίναμε (η αύξηση μπαίνει ΜΕΣΑ στο σύνθετο, ανάμεσα στο πρόθεμα εν- και το κρίνω, όπως δείχνει η Βοήθεια).
• 2. εκφράζω {εκ + φράζω} — Αυτούσιο (σελ. 135): «...ενός απ' αυτούς που είχαν εκφράσει με σφοδρότητα την αποδοκιμασία τους...». Ενεστώτας: εκφράζω / εκφράζουμε. Παρατατικός: εξέφραζα / εκφράζαμε (το εκ- τρέπεται σε εξ- μπροστά στην αύξηση έ-).
• 3. προσέρχομαι {προς + έρχομαι} — Αυτούσιο (σελ. 137): «Κι ενώ ονειροπολούσα, οι δημότες προσέρχονταν ο ένας μετά τον άλλο». Ενεστώτας: προσέρχομαι / προσερχόμαστε. Παρατατικός: προσερχόμουν / προσερχόμασταν (ρήμα σε -ομαι: ο τόνος δεν ανεβαίνει πριν από το θέμα, γι' αυτό δεν υπάρχει αύξηση).
• 4. καταρτίζω {κατά + αρτίζω} — Αυτούσιο (σελ. 136): «Κατά τη διάρκεια εκείνων των συνελεύσεων καταρτίζαμε τον κατάλογο των κληρωτών βουλευτών...». Ενεστώτας: καταρτίζω / καταρτίζουμε. Παρατατικός: κατάρτιζα / καταρτίζαμε (στη λόγια μορφή: κατήρτιζα, όπου το α του αρτίζω γίνεται η με την αύξηση).
• 5. αποδοκιμάζω {από + δοκιμάζω} — Αυτούσιο (σελ. 139): «Άλλοι έπαιρναν το μέρος του Ευκράτη κι άλλοι τοv αποδοκίμαζαν». Ενεστώτας: αποδοκιμάζω / αποδοκιμάζουμε. Παρατατικός: αποδοκίμαζα / αποδοκιμάζαμε (χωρίς εσωτερική αύξηση, αφού το απλό δοκιμάζω δεν παίρνει αύξηση ως ήδη τρισύλλαβο).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Πέντε σύνθετα ρήματα του κειμένου (εγκρίνω, εκφράζω, προσέρχομαι, καταρτίζω, αποδοκιμάζω) κλίνονται στο α΄ πρόσωπο Ενικού/Πληθυντικού Ενεστώτα και Παρατατικού: εγκρίνω/εγκρίνουμε – ενέκρινα/εγκρίναμε· εκφράζω/εκφράζουμε – εξέφραζα/εκφράζαμε· προσέρχομαι/προσερχόμαστε – προσερχόμουν/προσερχόμασταν· καταρτίζω/καταρτίζουμε – κατάρτιζα (λόγια: κατήρτιζα)/καταρτίζαμε· αποδοκιμάζω/αποδοκιμάζουμε – αποδοκίμαζα/αποδοκιμάζαμε. Στα δύο πρώτα η τονισμένη αύξηση μπαίνει «εσωτερικά», στην αρχή του β΄ συνθετικού (εν-έ-κρινα, εξ-έ-φραζα), όπως δείχνει η «Βοήθεια»· στο καταρτίζω η εσωτερική αύξηση εμφανίζεται μόνο στον λόγιο τύπο (κατήρτιζα)· στο αποδοκιμάζω και στο προσέρχομαι δεν υπάρχει αύξηση, γιατί ο τόνος δε χρειάζεται να ανέβει πριν από το θέμα. Σε όλα τα ρήματα, στο α΄ πληθυντικό η αύξηση χάνεται, γιατί δεν τονίζεται εκεί.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η επιλογή των πέντε ρημάτων είναι ενδεικτική· ο μαθητής μπορεί νόμιμα να εντοπίσει και άλλα σύνθετα ρήματα του κειμένου (π.χ. αναθεωρηθούν, συνέβαινε, αποδείξει, υπενθυμίζουν, επεσήμανε), αρκεί να τηρήσει τον ίδιο κανόνα αύξησης.

Μετατροπή σε ευθύ λόγο: τα λόγια του Μενεσθέα

Ερώτηση: Εάν στη θέση του αφηγητή μιλούσε ο ίδιος ο Μενεσθέας πώς θα διατύπωνε τις σκέψεις του σε ευθύ λόγο; «Ο Μενεσθέας, επεσήμανε ότι ορισμένοι δημότες αμφισβητούσαν την αθηναϊκή ιδιότητα της μητέρας του. Την είχαν δει να πουλά κορδέλες και γυναικεία κοσμήματα στην Αγορά, δραστηριότητα ανάρμοστη σε μιαν Αθηναία. Αυτό είχε συμβεί πολύ καιρό πριν.»

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 138), το απόσπασμα σε πλάγιο λόγο προς μετατροπή: «Ο Μενεσθέας επεσήμανε ότι ορισμένοι δημότες αμφισβητούσαν την αθηναϊκή ιδιότητα της μητέρας του. Την είχαν δει να πουλά κορδέλες και γυναικεία κοσμήματα στην Αγορά, δραστηριότητα ανάρμοστη σε μιαν Αθηναία. Αυτό είχε συμβεί πολύ καιρό πριν.»
• Μεθοδολογία: όταν το ρήμα εξάρτησης («επεσήμανε») είναι σε ιστορικό χρόνο (Αόριστο), οι χρόνοι στον πλάγιο λόγο «οπισθοχωρούν» κατά έναν βαθμό σε σχέση με τον ευθύ λόγο. Επιστρέφοντας στον ευθύ λόγο κάνουμε την αντίστροφη κίνηση: ο Παρατατικός («αμφισβητούσαν») γίνεται Ενεστώτας («αμφισβητούν»), ο Υπερσυντέλικος («είχαν δει», «είχε συμβεί») γίνεται Αόριστος/Παρακείμενος («είδαν»/«έχουν δει», «συνέβη»/«έχει συμβεί»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε ευθύ λόγο, ο Μενεσθέας θα μπορούσε να πει: «Ορισμένοι δημότες αμφισβητούν την αθηναϊκή ιδιότητα της μητέρας του Ευκράτη. Την είδαν να πουλάει κορδέλες και γυναικεία κοσμήματα στην Αγορά, δραστηριότητα ανάρμοστη σε μια Αθηναία. Αυτό συνέβη πολύ καιρό πριν.» Το πρόσωπο δεν αλλάζει (ο Μενεσθέας μιλάει ούτως ή άλλως για τρίτο πρόσωπο, τη μητέρα του Ευκράτη)· αλλάζουν μόνο οι χρόνοι των ρημάτων, όπως επιβάλλει η μετατροπή πλάγιου προς ευθύ λόγο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αποδεκτές είναι και ισοδύναμες διατυπώσεις (π.χ. «έχουν δει» αντί «είδαν», «έχει συμβεί» αντί «συνέβη»)· το κρίσιμο σημείο είναι η μετακίνηση των χρόνων κατά έναν βαθμό προς τα εμπρός.

Μετατροπή σε πλάγιο λόγο: τα λόγια του ηλικιωμένου άνδρα

Ερώτηση: Εάν τα λόγια του ηλικιωμένου άνδρα «Επιθυμώ να καταθέσω... την προσοχή» τα παρουσίαζε ο αφηγητής σε πλάγιο λόγο, πώς θα τα διατύπωνε;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 138-139), το απόσπασμα σε ευθύ λόγο προς μετατροπή: «Επιθυμώ να καταθέσω υπέρ του Ευκράτη. Ο πατέρας μου γνώριζε καλά τοv πατέρα της μητέρας του. Ήταν φτωχός κι έντιμος άνδρας, άμεμπτος πολίτης. Μην πιστεύετε τα μυθεύματα των μεγαλόστομων νεαρών που διαδίδουν υβριστικές φήμες και είναι έτοιμοι να δυσφημίσουν τους συμπολίτες τους, για να προκαλέσουν την προσοχή».
• Μεθοδολογία: εισάγουμε την αφήγηση με λεκτικό ρήμα σε Αόριστο («δήλωσε/είπε ότι»), μετατρέπουμε τις κύριες προτάσεις σε δευτερεύουσες ειδικές (ότι + Παρατατικός/Υπερσυντέλικος) και το β΄ πληθυντικό της απαγόρευσης («Μην πιστεύετε») σε πλάγια προσταγή («ζήτησε/παρότρυνε να μην πιστεύουν»). Το α΄ πρόσωπο («ο πατέρας μου») γίνεται γ΄ («ο πατέρας του»), αφού πλέον μιλάει ο αφηγητής ΓΙΑ τον ηλικιωμένο άνδρα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σε πλάγιο λόγο: Ο ηλικιωμένος άνδρας δήλωσε ότι επιθυμούσε να καταθέσει υπέρ του Ευκράτη. Ο πατέρας του, είπε, γνώριζε καλά τον πατέρα της μητέρας του [Ευκράτη]· ήταν φτωχός και έντιμος άνδρας, άμεμπτος πολίτης. Παρότρυνε (ζήτησε από τους παρευρισκομένους) να μην πιστεύουν τα μυθεύματα των μεγαλόστομων νέων που διαδίδουν υβριστικές φήμες και είναι έτοιμοι να δυσφημίσουν τους συμπολίτες τους, για να προκαλέσουν την προσοχή.