Λύσεις — Κεφάλαιο 18: Δ. Κουμάνταρος, Το δικαίωμα στη διαφορά (σελ. 99) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 18: Δ. Κουμάνταρος, Το δικαίωμα στη διαφορά

Ενδεικτικές λύσεις των 5 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 99-100): κριτήρια διαχωρισμού, ενδεδειγμένη συμπεριφορά απέναντι στη διαφορά, ειρωνικό ύφος σε κείμενο+παράλληλο κείμενο, δομή πρώτης παραγράφου, ετυμολογία λέξεων του κειμένου.

Τα κριτήρια διαχωρισμού που αναφέρει το κείμενο

Ερώτηση: Με ποια κριτήρια οι άνθρωποι κάνουν διαχωρισμούς; Μπορείς να τα βρεις στο κείμενο και να τα κατονομάσεις;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 97): «Πας μη όμοιος μου, βάρβαρος. Αν είσαι άνδρας, βάρβαρες οι γυναίκες. Αν είσαι γυναίκα, βάρβαροι οι άνδρες. Αν είσαι ετεροφυλόφιλος, βάρβαροι οι ομοφυλόφιλοι. Ομοφυλόφιλος, βάρβαροι οι ετεροφυλόφιλοι. Έλληνας, βάρβαροι οι Αλβανοί, οι Σκοπιανοί και ενίοτε οι Ευρωπαίοι. Αλβανός, βάρβαροι οι Έλληνες. Διανοούμενος, βάρβαροι οι χειρώνακτες, χειρώναξ, βάρβαροι οι διανοούμενοι».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κείμενο κατονομάζει ρητά τέσσερα κριτήρια διαχωρισμού: (1) το φύλο (άνδρας/γυναίκα), (2) ο σεξουαλικός προσανατολισμός (ετεροφυλόφιλος/ομοφυλόφιλος), (3) η εθνικότητα/καταγωγή (Έλληνας/Αλβανός/Σκοπιανός/Ευρωπαίος), και (4) η κοινωνική/μορφωτική θέση (διανοούμενος/χειρώνακτας). Στη συνέχεια προστίθενται και άλλα κριτήρια: τα παραδείγματα των παιδιών («πουφ, είναι κορίτσι», «πουφ, είναι ΑΕΚτζής», «πουφ, είναι χοντρός», «πουφ, είναι Τούρκος ή Έλληνας») δείχνουν διακρίσεις με βάση το φύλο, την ποδοσφαιρική ομάδα, την εξωτερική εμφάνιση και την εθνικότητα, ενώ στο τέλος ο συγγραφέας αναφέρει ότι τους λαούς τρόμαζε η διαφορετικότητα των άλλων «Στη διατροφή, στη γλώσσα, στην ενδυμασία, στο χρώμα, στην κατατομή», καθώς και οι θρησκευτικές διατροφικές απαγορεύσεις (νηστείες, απαγόρευση του οίνου και του χοιρινού στο Ισλάμ). Σε κάθε περίπτωση ο συγγραφέας δείχνει πώς η κάθε πλευρά θεωρεί «βάρβαρη» την αντίθετή της, καταλήγοντας πως «ατελείωτος είναι ο κατάλογος των αρνήσεων του Άλλου, του Διαφορετικού».

Η ενδεδειγμένη συμπεριφορά απέναντι στους Άλλους

Ερώτηση: Ποια πρέπει να είναι η συμπεριφορά μας, σύμφωνα με το συγγραφέα, απέναντι στους Άλλους, τους Διαφορετικούς μέσα σ' έναν οικουμενικό κόσμο;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 97): «...σε μια κοινωνία ενηλίκων επιβάλλεται μια αντιμετώπιση κατανόησης κι ανοχής της διαφορετικότητας της δικής μας και των άλλων».
• Αυτούσιο (σελ. 97): «...αν το ξέρουμε και το αναγνωρίσουμε αυτό, μπορούμε να είμαστε σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο λιγότερο κλειστοί και περισσότερο ανοικτοί, λιγότερο δογματικοί κι απόλυτοι και περισσότερο ανεκτικοί ανάμεσά μας».
• Αυτούσιο (σελ. 98): «Στο σημερινό οικουμενικό κόσμο δεν υπάρχει άλλος τρόπος ειρηνικής συμβίωσης πέρα από τον σεβασμό της διαφοράς, πέρα από την ανοχή».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σύμφωνα με τον συγγραφέα, η συμπεριφορά μας πρέπει να χαρακτηρίζεται από κατανόηση και ανοχή της διαφορετικότητας —τόσο της δικής μας όσο και των άλλων— αναγνωρίζοντας ότι όλοι «κρύβουμε ένα παιδί μέσα μας» (μια ανασφάλεια ή ανάγκη υπεροχής). Αν αναγνωρίσουμε αυτή την κοινή ανθρώπινη αδυναμία, μπορούμε να γίνουμε λιγότερο κλειστοί, λιγότερο δογματικοί και περισσότερο ανεκτικοί. Ο συγγραφέας καταλήγει πως στον σημερινό «οικουμενικό» (παγκοσμιοποιημένο) κόσμο, ο σεβασμός της διαφοράς και η ανοχή είναι ο μοναδικός δρόμος για ειρηνική συμβίωση ανάμεσα σε ανθρώπους διαφορετικής καταγωγής, φύλου, θρησκείας ή κοινωνικής θέσης.

Ειρωνικό/σαρκαστικό ύφος στα δύο κείμενα

Ερώτηση: Διακρίνεις κάπου ειρωνικό ή σαρκαστικό ύφος και στα δύο κείμενα; Πώς νομίζεις ότι δημιουργείται; Από τον κοφτό λόγο; Από τη διαφορετική συντακτική χρήση των ίδιων λέξεων; Από κάτι άλλο;

Απάντηση:

• Αυτούσιο — Κουμάνταρος (σελ. 97): «Πας μη όμοιος μου, βάρβαρος. Αν είσαι άνδρας, βάρβαρες οι γυναίκες. Αν είσαι γυναίκα, βάρβαροι οι άνδρες...».
• Αυτούσιο — Κουμάνταρος (σελ. 97): «...“πουφ, είναι κορίτσι” ή “πουφ, είναι ΑΕΚτζής”, “πουφ, είναι χοντρός” ή “πουφ, είναι Τούρκος ή Έλληνας”».
• Αυτούσιο — Σκουτέρη-Διδασκάλου (σελ. 99): «...διαπιστώνουμε πόσο “μελαχρινοί” ή πόσο “αλβανοί” δείχνουμε, καθρέφτης όπου κάθε “λευκός” μπορεί να διαπιστώνει πως είναι κι αυτός έγχρωμος...».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ναι, και τα δύο κείμενα διακρίνονται από λεπτό ειρωνικό/σαρκαστικό ύφος, αλλά με διαφορετικό τρόπο σε καθένα. Στο κείμενο του Κουμάνταρου, η ειρωνεία δημιουργείται κυρίως από τον κοφτό, ασύνδετο λόγο της πρώτης παραγράφου (μια αλυσίδα σύντομων, σχεδόν μαθηματικών αντιθέσεων: «Αν είσαι Χ, βάρβαρος ο Ψ»), που παρωδεί τη μηχανιστική, κυκλική λογική του ρατσιστή· η ειρωνεία προκύπτει και από τη διαφορετική συντακτική χρήση των ίδιων λέξεων, αφού η ίδια λέξη αλλάζει θέση και ρόλο στο ζεύγος («Διανοούμενος, βάρβαροι οι χειρώνακτες, χειρώναξ, βάρβαροι οι διανοούμενοι»), ώστε ο «βάρβαρος» της μιας πρότασης να γίνεται κριτής στην επόμενη· ενισχύεται επίσης από τη χρήση παιδικών, καθομιλουμένων επιφωνημάτων («πουφ, είναι κορίτσι») που γελοιοποιούν το πόσο παιδαριώδης είναι στην ουσία η ενήλικη προκατάληψη. Στο κείμενο της Σκουτέρη-Διδασκάλου, η ειρωνεία δημιουργείται κυρίως από τη χρήση εισαγωγικών σε λέξεις-χαρακτηρισμούς («μελαχρινοί», «αλβανοί», «λευκός», «έγχρωμος»), που υπονομεύουν τη σταθερότητα αυτών των κατηγοριών, καθώς και από τις ρητορικές ερωτήσεις στο τέλος («Στ' αλήθεια, μοιάζουμε - μήπως όμως διαφέρουμε;»), που με την αντιστροφή των ίδιων λέξεων («μοιάζουμε - μήπως όμως διαφέρουμε; Σίγουρα διαφέρουμε - μήπως τελικά μοιάζουμε;») αφήνουν το ζήτημα επίτηδες αναπάντητο, σαρκάζοντας την προσπάθεια απόλυτης κατηγοριοποίησης των ανθρώπων.

Θεματική πρόταση, λεπτομέρειες και κατακλείδα στην πρώτη παράγραφο

Ερώτηση: Η πρώτη παράγραφος είναι σωστά δομημένη. Να εντοπίσεις τη θεματική πρόταση, τις λεπτομέρειες και την κατακλείδα.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 97) — ολόκληρη η πρώτη παράγραφος: «Πας μη όμοιος μου, βάρβαρος. Αν είσαι άνδρας, βάρβαρες οι γυναίκες. Αν είσαι γυναίκα, βάρβαροι οι άνδρες. Αν είσαι ετεροφυλόφιλος, βάρβαροι οι ομοφυλόφιλοι. Ομοφυλόφιλος, βάρβαροι οι ετεροφυλόφιλοι. Έλληνας, βάρβαροι οι Αλβανοί, οι Σκοπιανοί και ενίοτε οι Ευρωπαίοι. Αλβανός, βάρβαροι οι Έλληνες. Διανοούμενος, βάρβαροι οι χειρώνακτες, χειρώναξ, βάρβαροι οι διανοούμενοι. Ατελείωτος ο κατάλογος των αρνήσεων του Άλλου, του Διαφορετικού».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στην πρώτη παράγραφο του κειμένου διακρίνονται καθαρά τα τρία δομικά στοιχεία μιας καλογραμμένης παραγράφου: Θεματική πρόταση: «Πας μη όμοιος μου, βάρβαρος» — η κεντρική ιδέα ότι θεωρούμε «βάρβαρο» οτιδήποτε διαφέρει από εμάς τους ίδιους. Λεπτομέρειες (ανάπτυξη): η σειρά των συγκεκριμένων αντιθετικών παραδειγμάτων που τεκμηριώνουν τη θεματική πρόταση —φύλο (άνδρας/γυναίκα), σεξουαλικός προσανατολισμός (ετερο-/ομοφυλόφιλος), εθνικότητα (Έλληνας/Αλβανός/Σκοπιανός/Ευρωπαίος), κοινωνική θέση (διανοούμενος/χειρώνακτας). Κατακλείδα: «Ατελείωτος ο κατάλογος των αρνήσεων του Άλλου, του Διαφορετικού» — μια συνοπτική, γενικευτική πρόταση που κλείνει την παράγραφο επιβεβαιώνοντας ότι το φαινόμενο δεν εξαντλείται στα παραδείγματα που δόθηκαν, αλλά είναι απεριόριστο.

Ετυμολογία και σημασία λέξεων του κειμένου

Ερώτηση: «χειρώναξ, δέος, μετά βδελυγμίας, δογματικός, μειονέκτημα, κατατομή». Να ψάξεις στο λεξικό την ετυμολογία και τη σημασία τους.

Απάντηση:

• Αυτούσιο — οι λέξεις εμφανίζονται στο κείμενο (σελ. 97: «χειρώνακτες, χειρώναξ»· σελ. 97: «να αντιμετωπίζει με δέος τη διαφορά»· σελ. 97: «απορρίπτει μετά βδελυγμίας καθετί το διαφορετικό»· σελ. 97: «λιγότερο δογματικοί κι απόλυτοι»· σελ. 97: «Μια έλλειψη, ένα μειονέκτημα»· σελ. 98: «στην κατατομή!»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικές λεξικογραφικές αποδόσεις:

• χειρώναξ (< χείρ + ἄναξ = κύριος, αυτός που «εξουσιάζει» το έργο των χεριών του): ο εργάτης που εργάζεται με τα χέρια του, ο χειρωνακτικός εργάτης (σε αντίθεση με τον διανοούμενο).
• δέος (αρχ. ελλ. δέος = φόβος): φόβος αναμεμειγμένος με σεβασμό απέναντι σε κάτι που θεωρείται ανώτερο, μυστηριώδες ή τρομερό.
• μετά βδελυγμίας (< βδελύσσομαι = αηδιάζω): με έντονη αποστροφή, με αηδία, με σιχασιά.
• δογματικός (< δόγμα = πάγια, επίσημη αρχή/άποψη): αυτός που δέχεται και υποστηρίζει απόψεις ως απόλυτες αλήθειες, χωρίς να δέχεται αμφισβήτηση ή διάλογο.
• μειονέκτημα (< μειονεκτώ < μείον = λιγότερο + έχω): αρνητικό χαρακτηριστικό, ελάττωμα, κατωτερότητα σε σχέση με κάποιο πρότυπο ή με άλλους.
• κατατομή (< κατά + τέμνω = κόβω): το εξωτερικό περίγραμμα ενός προσώπου ή αντικειμένου όπως φαίνεται από το πλάι· το προφίλ.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι αποδόσεις δίνονται σε επίπεδο σχολικού λεξικού (Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής / Μπαμπινιώτη) — ενδεικτικές, όχι εξαντλητική ετυμολογική ανάλυση.