Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Γεωγραφικές και Κοινωνικές Ποικιλίες στη Γλώσσα μας (σελ. 17) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Γεωγραφικές και Κοινωνικές Ποικιλίες στη Γλώσσα μας

Ενδεικτικές λύσεις των 4 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 17-18): γεωγραφικές ποικιλίες, παράγοντες κοινωνικών ποικιλιών/ύφους, ιδιωματικά στοιχεία σε 4 δείγματα + απόδοση παραμυθιού στην Κοινή, κοινωνικές ποικιλίες σε 4 κείμενα-δείγματα.

Γεωγραφικές γλωσσικές ποικιλίες: ορισμός και σημασία

Ερώτηση: Τι είναι οι γεωγραφικές γλωσσικές ποικιλίες και ποια είναι η σημασία τους για τον πλούτο και την εξέλιξη της γλώσσας μας;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 13): «Από αυτές οι γεωγραφικές ποικιλίες απλώνονται στο χώρο: διάλεκτοι (ποντιακά κ.λπ.), βόρεια ιδιώματα (θρακιώτικα, θεσσαλικά κ.λπ.), νότια ιδιώματα (πελοποννησιακά κ.λπ.) και αποτελούν πολύτιμες δεξαμενές του γλωσσικού μας θησαυρού και γνήσιες πηγές πλουτισμού της γλώσσας μας».
• Αυτούσιο (σελ. 13): «“Θα είχαν άδικο”, λέει ο M. Breal, “οι Έλληνες την ώρα που παγιώνουν τη γλώσσα τους να διώχνουν εκφραστικά στοιχεία γεμάτα ουσία που τους παρέχουν τα λαϊκά ιδιώματα από τους διάφορους τόπους”».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι γεωγραφικές γλωσσικές ποικιλίες είναι οι διάλεκτοι και τα ιδιώματα που απλώνονται στο χώρο (π.χ. ποντιακά, βόρεια ιδιώματα όπως τα θρακιώτικα/θεσσαλικά, νότια ιδιώματα όπως τα πελοποννησιακά) — γι' αυτό λέγεται ότι έχουν «οριζόντια κατάταξη». Η σημασία τους είναι μεγάλη: αποτελούν πολύτιμες δεξαμενές του γλωσσικού μας θησαυρού και γνήσιες πηγές πλουτισμού της γλώσσας μας, όπως τόνισε ο M. Breal — οι Έλληνες θα έκαναν λάθος να απορρίψουν τα εκφραστικά στοιχεία που τους προσφέρουν τα λαϊκά ιδιώματα, καθώς μέσω αυτών η γλώσσα κερδίζει σε ζωντάνια και εκφραστικό πλούτο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Παράγοντες κοινωνικών ποικιλιών και ύφους

Ερώτηση: Να αναφέρεις ορισμένους παράγοντες, που δημιουργούν τις κοινωνικές γλωσσικές ποικιλίες αλλά και το ύφος του ομιλητή. Ειδικά για το ύφος να παρουσιαστεί στην τάξη και να συζητηθεί το βιβλίο του P. Κενώ «Ασκήσεις ύφους» εκδ. Ύψιλον.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 14-15): «...δεν είναι ξένες προς τους ποικίλους παράγοντες που τις δημιουργούν, δηλαδή: την ηλικία..., τη μόρφωση..., την κοινωνική τάξη..., το φύλο..., το επάγγελμα..., την ιδεολογία, την καταγωγή κ.ά.».
• Αυτούσιο (σελ. 15-16): «Τελικά δηλαδή το ύφος διαμορφώνεται από παράγοντες όπως: Ποιος μιλάει, σε ποιον, με ποιο σκοπό, με ποιο θέμα, πού, πότε, γιατί, πώς κ.λπ.».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι κοινωνικές γλωσσικές ποικιλίες δημιουργούνται από παράγοντες όπως η ηλικία, η μόρφωση, η κοινωνική τάξη, το φύλο, το επάγγελμα και η ιδεολογία/καταγωγή του ομιλητή. Το ύφος (στυλ) πάλι διαμορφώνεται από παράγοντες της περίστασης επικοινωνίας: ποιος μιλάει, σε ποιον, με ποιο σκοπό, με ποιο θέμα, πού, πότε, γιατί και πώς. Το δεύτερο σκέλος της άσκησης («Ασκήσεις ύφους» του Raymond Queneau, στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ύψιλον) είναι μια δραστηριότητα παρουσίασης και συζήτησης στην τάξη — πρόκειται για ένα κλασικό έργο της γαλλικής λογοτεχνίας όπου το ίδιο ασήμαντο περιστατικό αφηγείται με 99 εντελώς διαφορετικά ύφη, ιδανικό παράδειγμα του πώς η ίδια «ύλη» μπορεί να ντυθεί με άπειρα διαφορετικά γλωσσικά ενδύματα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το αίτημα «να παρουσιαστεί στην τάξη» το βιβλίο του Queneau είναι δραστηριότητα ανάγνωσης/παρουσίασης εκτός του παρόντος αποσπάσματος — δεν απαντιέται με αυτούσιο απόσπασμα του σχολικού βιβλίου, δίνεται μόνο το πλαίσιο του έργου.

Ιδιωματικά στοιχεία σε δείγματα γεωγραφικών ποικιλιών και απόδοση στην Κοινή

Ερώτηση: Να επισημάνεις τα ιδιωματικά στοιχεία στα παρακάτω δείγματα γεωγραφικών ποικιλιών και μετά να αποδώσεις το τελευταίο κείμενο στην Κοινή Νεοελληνική.

Απάντηση:

• Αυτούσιο — δείγμα Δ. Μακεδονίας (σελ. 17): «Λεβέντης εροβόλησε από ψηλή ραχούλα / Βαστάει το φέσι χαμηλά και τον τσιαμπά κλωσμένο...».
• Αυτούσιο — δείγμα Κύπρου (σελ. 17): «Άι-Γιώργη, βοήθα μου! — Και συ τον πόδα σάλευκε».
• Αυτούσιο — δείγμα Κρήτης (σελ. 17): «Άι-Γιώργη μου, βοήθα μου. — Μα σείε και συ τα πόδια σου».
• Αυτούσιο — παραμύθι Γρεβενών (σελ. 17-18): «Μια φορά κι ένα κιρό γιννήθηκαν δυό παιδιά διδυμάρκα. Στ'ς τρεις μέρις, πού πήγαν οι Μοίρις να γράψ'ν τα πιδιά...» (Από το βιβλίο του Κ. Καραπατάκη «Η μάνα και το παιδί στα παλαιότερα χρόνια»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ιδιωματικά στοιχεία ανά δείγμα:

• Δ. Μακεδονία (ακριτικό τραγούδι): «εροβόλησε» (=κατέβηκε ορμητικά), «τσιαμπά» (=τη φούντα/το φούντωμα του φεσιού), «στράτα» (=δρόμος, δάνειο), ο τυπικός δημοτικός στίχος με επανάληψη («στη στράτα όπου πήγαινε, στη στράτα όπου πηγαίνει»).
• Κύπρος: «Και συ τον πόδα σάλευκε» — τύπος «πόδα» αντί «πόδι» και προστακτική «σάλευκε», χαρακτηριστικά κυπριακής διαλέκτου.
• Κρήτη: «Μα σείε και συ τα πόδια σου» — η προστακτική «σείε» (=κούνα) είναι κρητικό ιδιωματικό ρήμα.
• Γρεβενά (βόρειο ιδίωμα): έντονη στένωση/απαλοιφή άτονων φωνηέντων — «κιρό» (=καιρό), «γιννήθηκαν», «διδυμάρκα» (=δίδυμα), «Μοίρις» (=Μοίρες), και συστηματική αποκοπή του τελικού φωνήεντος στα ρήματα, που σημειώνεται σε παρένθεση επειδή δεν προφέρεται: «ζήσ(ι)», «πιθάν(ι)», «πρέπ(ι)», «σκώνιτι», «παίρ(ι)», «γλέπ(ι)» (=βλέπει).

Απόδοση στην Κοινή Νεοελληνική: «Μια φορά κι έναν καιρό γεννήθηκαν δύο δίδυμα παιδιά. Την τρίτη μέρα, που ήρθαν οι Μοίρες να γράψουν [τη μοίρα] των παιδιών, η μάνα δεν είχε αποκοιμηθεί ακόμα και άκουσε τις Μοίρες να λένε: — Ο ένας θα ζήσει χρόνια πολλά και καλά. Ο άλλος θα πεθάνει, όταν καούν αυτά τα δαυλιά που είναι στη φωτιά, γιατί δεν πρέπει να ζήσουν και οι δύο. Η μάνα, που έκανε πως κοιμάται, μόλις σηκώθηκαν και έφυγαν οι Μοίρες, σηκώνεται, παίρνει και σβήνει τα δαυλιά και τα βάζει μέσα στο σεντούκι. Μια μέρα, που ο άντρας της ήταν στο χωράφι, ανοίγει η γυναίκα του το σεντούκι και βλέπει τα δαυλιά. Τα παίρνει και τα ρίχνει στη φωτιά και καίγονται. Το βράδυ, όταν γύρισε ο άντρας της από το χωράφι, τον πιάνει ένας πυρετός και πεθαίνει. Πριν πεθάνει, λέει στη γυναίκα του: — Μέσα στο σεντούκι ήταν κάτι δαυλιά, τι τα έκανες; — Τα έκαψα, λέει αυτή. — Ε, ως εδώ ήταν η ζωή μου. Δεν έπρεπε να τα κάψεις. Αλλά δε φταις εσύ. Φταίω εγώ που ξέχασα να σου πω. Ο αδερφός του, μόλις έμαθε πού πέθανε ο αδερφός του από τα δαυλιά, τρέχει, βρίσκει τις Μοίρες, τις παρακαλάει να ζωντανέψουν τον αδερφό του, μα τίποτα. Οι Μοίρες γύρισαν τις πλάτες τους και έφυγαν. Όταν ήρθε ο καιρός και πέθανε κι αυτός, τα δύο αδέρφια έγιναν αστέρια και τώρα είναι στον ουρανό».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι φωνήεντα σε παρένθεση π.χ. «ζήσ(ι)» δηλώνουν φωνήεντα που ΔΕΝ προφέρονται στο ιδίωμα — δεν είναι τυπογραφικό λάθος.

Κοινωνικές γλωσσικές ποικιλίες σε τέσσερα κείμενα-δείγματα

Ερώτηση: Στα κείμενα που ακολουθούν να εντοπίσεις τις κοινωνικές γλωσσικές ποικιλίες που μπορούν να συσχετιστούν με την ηλικία, το φύλο, το επάγγελμα και την ιδεολογία. Να τεκμηριώσεις πώς έκανες το διαχωρισμό με βάση στοιχεία - χαρακτηριστικά των κειμένων.

Απάντηση:

• Αυτούσιο — Ημερήσιος Τύπος (σελ. 17): «Ο δείκτης του χρηματιστηρίου βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα... δεν αποκλείεται η ανασφάλεια των επενδυτών να δημιουργήσει... διάθεση για διασφάλιση των κερδών».
• Αυτούσιο — απόσπασμα από την «Οδύσσεια» (σελ. 17): «Μα γύρνα απάνω σπίτι σου και γνοιάσου τις δουλειές σου, τον αργαλειό, τη ρόκα σου... Τα λόγια είν' αντρίκια δουλειά, μαθές... Γιατί είμαι αφέντης μέσ' στο σπίτι μου».
• Αυτούσιο — Λ. Αλτουσέρ, «Θέσεις» (σελ. 17-18): «...η πάλη των κεφαλαιοκρατών μέσα στην παραγωγή δημιουργεί τις προϋποθέσεις των αγώνων της εργατικής τάξης... η αστική τάξη... το προλεταριάτο...».
• Αυτούσιο — Ντ. Γκαμπέ, «Εγώ, η μητέρα μου και ο κόσμος» (σελ. 18): «Η πιο γλυκιά λέξη του κόσμου είναι “μαμά”! ... H μαμά με φυλάει απ' όλα τα τρομερά πράματα...».

Σύνοψη: (ενδεικτική) - Επάγγελμα/ιδεολογία οικονομική — το απόσπασμα από τον Ημερήσιο Τύπο χρησιμοποιεί την ειδική γλώσσα της οικονομίας/δημοσιογραφίας («δείκτης του χρηματιστηρίου», «επενδυτών», «διασφάλιση των κερδών») — τυπικό δείγμα επαγγελματικής/δημοσιογραφικής ποικιλίας με χρηματοοικονομική ορολογία.

• Φύλο — το απόσπασμα από την Οδύσσεια (λόγια του Τηλέμαχου προς την Πηνελόπη) αντανακλά την πατριαρχική αντίληψη περί φύλων της αρχαίας κοινωνίας: η γυναίκα παραπέμπεται στις οικιακές ασχολίες («τον αργαλειό, τη ρόκα σου»), ενώ ο λόγος («τα λόγια») ανήκει αποκλειστικά στον άντρα, «τον αφέντη του σπιτιού» — γλώσσα που δηλώνει έμφυλο καταμερισμό ρόλων.
• Ιδεολογία — το κείμενο του Λ. Αλτουσέρ χρησιμοποιεί τη χαρακτηριστική μαρξιστική/πολιτική ορολογία («πάλη των κεφαλαιοκρατών», «εργατική τάξη», «αστική τάξη», «προλεταριάτο»), δείχνοντας πώς μια συγκεκριμένη ιδεολογική τοποθέτηση διαμορφώνει το λεξιλόγιο και τη θεματική του λόγου.
• Ηλικία — το απόσπασμα του Ντ. Γκαμπέ μιμείται τη γλώσσα ενός μικρού παιδιού: απλή σύνταξη, κοντές προτάσεις, επαναλήψεις («Δεν μπορώ να κάνω χωρίς τη μαμά, κι η μαμά δεν μπορεί να κάνει χωρίς εμένα»), συναισθηματικό λεξιλόγιο («η πιο γλυκιά λέξη», «η πιο όμορφη μαμά») — τυπικά χαρακτηριστικά της γλωσσικής ποικιλίας μικρής ηλικίας.

Κριτήρια αξιολόγησης: