Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Θωμ. Ψυρράς, Η Διγλωσσία της Παιδείας (σελ. 41) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Θωμ. Ψυρράς, Η Διγλωσσία της Παιδείας

Ενδεικτικές λύσεις των 4 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 41): οι «επίσημες» γλώσσες του σχολείου, η αμυντική στάση των μαθητών, λεξιλόγιο (νουθεσία/καταιγισμός/τελεσίδικα/αποστεωμένος), αναφορικές προτάσεις προσδιοριστικές/παραθετικές.

Οι «επίσημες» γλώσσες του σχολείου

Ερώτηση: Ποια είδη γλώσσας παρατηρούνται στη γλωσσική έκφραση του «επίσημου» σχολείου; Να εντοπίσεις τα χαρακτηριστικά τους και να προσέξεις αν υπάρχουν ομοιότητες ή διαφορές μεταξύ τους.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 38-39): «α) Η γλώσσα του (της) λυκειάρχη... Γλώσσα νουθεσίας, ευθύνης και επιβολής... β) Η γλώσσα του συλλόγου καθηγητών: λόγος κοινός, συνεπίκουρος και συμπληρωματικός... γ) Η γλώσσα των εγγράφων, των αναλυτικών προγραμμάτων, των πάσης φύσεως οδηγιών: λόγος επιβολής στους “πάνω” από τους “πιο πάνω”. Λόγος αποστεωμένος, γραφειοκρατικός. δ) Η γλώσσα των βιβλίων: λόγος των “πιο πάνω” που απευθύνεται κατ' ευθείαν στους “κάτω”».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κείμενο διακρίνει τέσσερα είδη «επίσημης» γλώσσας στο σχολείο: (α) η γλώσσα του λυκειάρχη — νουθεσίας, ευθύνης και επιβολής· (β) η γλώσσα του συλλόγου καθηγητών — κοινός, «συνεπίκουρος» και συμπληρωματικός λόγος στη γλώσσα του λυκειάρχη, που κλείνει τελεσίδικα τα ρήγματα στην «Επιβολή», «τιμητής» (δηλαδή ελεγκτής) και σύμφωνος με τις κείμενες διατάξεις· (γ) η γλώσσα των εγγράφων/αναλυτικών προγραμμάτων/οδηγιών — γραφειοκρατικός, «αποστεωμένος» λόγος επιβολής στους «πάνω» από τους «πιο πάνω»· (δ) η γλώσσα των βιβλίων — λόγος των «πιο πάνω» που απευθύνεται κατευθείαν στους «κάτω», τους μαθητές. Κοινό χαρακτηριστικό και των τεσσάρων είναι ότι όλες ανήκουν στην πλευρά της εξουσίας/επιβολής, εκφράζοντας την αντίθεση ανάμεσα στους «πάνω» και τους «κάτω». Διαφέρουν όμως ως προς την πηγή και τον αποδέκτη τους: η (α) και η (β) είναι λόγος των «πάνω» μέσα στο ίδιο το σχολείο (λυκειάρχης, σύλλογος καθηγητών), η (γ) προέρχεται από την ανώτερη διοίκηση («πιο πάνω») προς τους εκπαιδευτικούς («πάνω»), ενώ η (δ) παρακάμπτει τους ενδιάμεσους και απευθύνεται απευθείας στους μαθητές.

Η αμυντική στάση των μαθητών

Ερώτηση: Ο αντίποδας στην παραπάνω «κυρίαρχη γλώσσα» του σχολείου είναι η «αμυντική στάση» των μαθητών. Με ποιες μορφές εκδηλώνεται αυτή η στάση;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 39): «α) Η γλώσσα του διαλείμματος: ένα στυλ αργκό, και μάλιστα χυδαίο... ο γλωσσικός χουλιγκανισμός... β) Η γλώσσα στην τάξη... καταλήγει, σε οριακές περιπτώσεις, στην αφασία. γ) Η γλώσσα των θρανίων: γλώσσα grafiti πάνω στις επιφάνειες των θρανίων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αμυντική στάση των μαθητών εκδηλώνεται με τρεις μορφές: (α) η γλώσσα του διαλείμματος — ένα αργκό, ενίοτε χυδαίο στυλ, «γλωσσικός χουλιγκανισμός» με ποδοσφαιρικά δάνεια και συνθηματολογικές εκφράσεις, που όμως χρησιμοποιείται μόνο στον περίβολο του σχολείου και όχι στο σπίτι ή στην τάξη· (β) η γλώσσα στην τάξη — μια διαδικασία σταδιακής γλωσσικής απόστασης από τον λόγο του δασκάλου, που ξεκινά από φαινομενική αποδοχή και μπορεί να φτάσει, σε ακραίες περιπτώσεις, μέχρι την αφασία (αδυναμία λεκτικής έκφρασης)· (γ) η γλώσσα των θρανίων — γκράφιτι πάνω στα θρανία, χώρος ελεύθερης έκφρασης της απάθειας, της αγανάκτησης, βωμολοχιών, ή σπάνια βαθύτερων συναισθημάτων μέσα από στίχους τραγουδιών.

Λεξιλόγιο: νουθεσία, καταιγισμός, τελεσίδικα, αποστεωμένος

Ερώτηση: Νουθεσία, καταιγισμός, τελεσίδικα, αποστεωμένος: να αναζητήσεις στο λεξικό την ερμηνεία των λέξεων, να προσέξεις τις λέξεις από τις οποίες προέρχονται και να τις χρησιμοποιήσεις σε προτάσεις.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 38-39) — οι τέσσερις λέξεις εμφανίζονται στο κείμενο: «Γλώσσα νουθεσίας, ευθύνης και επιβολής» (νουθεσία)· «Απέναντι σε τούτο τον καταιγισμό των γλωσσών» (καταιγισμός)· «λόγος κοινός... που κλείνει τελεσίδικα τα όποια ρήγματα» (τελεσίδικα)· «Λόγος αποστεωμένος, γραφειοκρατικός» (αποστεωμένος).

Σύνοψη: (ενδεικτική)

Αναφορικές προτάσεις: προσδιοριστικές και παραθετικές

Ερώτηση: Στο κείμενο χρησιμοποιούνται αρκετά οι αναφορικές προτάσεις. Προσπάθησε να εντοπίσεις τις προτάσεις αυτές και να προσέξεις αν είναι απαραίτητοι προσδιορισμοί της προηγούμενης πρότασης (προσδιοριστικές) ή μήπως δεν αποτελούν απαραίτητο συμπλήρωμα της πρότασης (παραθετικές).

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 38): «Ποιες θέσεις κι αντιθέσεις, ποια προβλήματα και ποια εκπαιδευτική οργάνωση αντανακλά ο λόγος (οι γλώσσες) που αναπτύσσεται στο σχολικό χώρο; Ποια είναι η ιδιαίτερη οργάνωση των δεδομένων της εμπειρίας που αντιστοιχεί στην κάθε γλώσσα επιβάλλοντας το λόγο της στο σχολείο;».
• Αυτούσιο (σελ. 38-39): «...της απλοποίησης ή της υπερβολικής σχηματοποίησης που συνεπάγεται ένα τέτοιο εγχείρημα»· «Γλώσσα που συνεχώς υπενθυμίζει την κυρίαρχη αντίθεση...»· «...συμπληρωματικός στη γλώσσα του λυκειάρχη που κλείνει τελεσίδικα τα όποια ρήγματα...»· «λόγος των “πιο πάνω” που απευθύνεται κατ' ευθείαν στους “κάτω”»· «...μια διαδικασία γλωσσικής διαφοροποίησης, που αρχίζει από τη φαινομενική αποδοχή της γλώσσας του διδασκάλου...»· «ανοιχτός χώρος έκφρασης που μπορούν να τον κάνουν ό,τι θέλουν».
• Αυτούσιο — «Βοήθεια» (σελ. 42): «α) στίξη... β) επιτονισμός... γ) σημασιολογικό κριτήριο, που είναι και το πιο αξιόπιστο... Π.χ. Πέταξαν τα φρούτα, που είχαν σαπίσει».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Αναφορικές προτάσεις του κειμένου και ο χαρακτηρισμός τους (με το σημασιολογικό κριτήριο, που το βιβλίο θεωρεί το πιο αξιόπιστο, σελ. 42):

• «που αναπτύσσεται στο σχολικό χώρο» (προσδιορίζει το «ο λόγος») — προσδιοριστική: ορίζει για ποιον λόγο μιλάμε.
• «που αντιστοιχεί στην κάθε γλώσσα» — προσδιοριστική: ορίζει ποια οργάνωση των δεδομένων εννοούμε.
• «που συνεπάγεται ένα τέτοιο εγχείρημα» — προσδιοριστική: ορίζει ποιον κίνδυνο απλοποίησης εννοούμε.
• «Γλώσσα που συνεχώς υπενθυμίζει την κυρίαρχη αντίθεση...» — προσδιοριστική: χωρίς αυτήν η λέξη «Γλώσσα» μένει κενή νοήματος.
• «που κλείνει τελεσίδικα τα όποια ρήγματα» — παραθετική στο νόημα: προσθέτει ένα επιπλέον χαρακτηριστικό σε λόγο που έχει ήδη περιγραφεί («κοινός, συνεπίκουρος και συμπληρωματικός»).
• «που απευθύνεται κατ' ευθείαν στους “κάτω”» — προσδιοριστική: ορίζει τι είδους λόγος είναι ο λόγος των «πιο πάνω».
• «, που αρχίζει από τη φαινομενική αποδοχή... και καταλήγει... στην αφασία» — παραθετική: χωρίζεται με κόμμα και δίνει πρόσθετη πληροφορία για τη «διαδικασία γλωσσικής διαφοροποίησης».
• «που μπορούν να τον κάνουν ό,τι θέλουν» — προσδιοριστική: συμπληρώνει απαραίτητα το «ανοιχτός χώρος έκφρασης». Το παράδειγμα της «Βοήθειας» («Πέταξαν τα φρούτα, που είχαν σαπίσει») δείχνει τη διαφορά: με κόμμα (παραθετική) σημαίνει ότι πετάχτηκαν όλα τα φρούτα, που επιπλέον είχαν σαπίσει· χωρίς κόμμα (προσδιοριστική) ότι πετάχτηκαν μόνο όσα είχαν σαπίσει.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι προτάσεις που εισάγονται με «ότι» («ότι ο λόγος είναι θεσμός») είναι ειδικές, όχι αναφορικές.