Ενδεικτικές λύσεις των 4 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 177): 2 ερωτήσεις Α. Ανάγνωσης-κατανόησης + 2 κειμενο-θεμελιωμένες ερωτήσεις Β. Προσέγγισης της γλώσσας (κυριολεκτική/μεταφορική σημασία λέξεων του κειμένου, συνώνυμα-αντώνυμα). Η ερώτηση Γ. Ερμηνεία κειμένου-Παραγωγή λόγου (προσωπική εμπειρία ανάλογης κατάστασης) εξαιρείται ως προσωπικό βίωμα/άποψη.

Ομοιότητες ανάμεσα στην κοινωνία των καρχαριών και των ανθρώπων

Ερώτηση: Να βρεις τις ομοιότητες ανάμεσα στην κοινωνία των καρχαριών και των ανθρώπων.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 174-176): εκπαίδευση σε σχολεία, ηθική διάπλαση/θυσία, πόλεμοι για κλουβιά και ψαράκια, τέχνη/θέατρο/θρησκεία, κοινωνική ιεραρχία με αξιώματα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικές ομοιότητες: (α) εκπαιδευτικά συστήματα (σχολεία στα κλουβιά, όπως σχολεία στις ανθρώπινες κοινωνίες)· (β) ιδεολογική/ηθική διαπαιδαγώγηση που προβάλλει την αυτοθυσία ως ύψιστη αρετή και επιβάλλει τυφλή πίστη στην εξουσία· (γ) πολεμικές συγκρούσεις για επέκταση εδάφους (κλουβιά) και ελέγχου ανθρώπινου δυναμικού (ψαράκια), με βράβευση «ηρώων»· (δ) τέχνη, θέατρο και θρησκεία που νομιμοποιούν/εξιδανικεύουν το καθεστώς· (ε) κοινωνική ιεραρχία με αξιώματα, δασκάλους, αξιωματικούς και μηχανικούς, όπου οι «ανώτεροι» επωφελούνται εις βάρος των «κατώτερων». Το κείμενο δείχνει έτσι ότι οι μηχανισμοί καταπίεσης των ανθρώπινων κοινωνιών (προπαγάνδα, εθνικισμός, στρατιωτικοποίηση, κοινωνική διαστρωμάτωση) θα αναπαράγονταν αυτούσιοι κι από τους καρχαρίες, αν ήταν άνθρωποι.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Στοιχεία αλληγορικής γλώσσας

Ερώτηση: Χαρακτηριστικό του κειμένου είναι η αλληγορική του γλώσσα. Να εντοπίσεις στο κείμενο τα στοιχεία της αλληγορικής αυτής γλώσσας.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 174, βοήθεια): «“Αλληγορία” είναι ο μεταφορικός εκφραστικός τρόπος που κρύβει νοήματα διαφορετικά από εκείνα που φανερώνουν οι συγκεκριμένες λέξεις».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στοιχεία αλληγορικής γλώσσας: οι καρχαρίες αντιπροσωπεύουν την κατεστημένη/καταπιεστική εξουσία (καθεστώτα, ιθύνουσα τάξη)· τα ψαράκια αντιπροσωπεύουν τον απλό λαό/τους πολίτες-υπηκόους· τα κλουβιά συμβολίζουν τα όρια/τον έλεγχο μέσα στα οποία περιορίζεται η ζωή των πολιτών· τα σχολεία στα κλουβιά συμβολίζουν τους μηχανισμούς ιδεολογικής διαπαιδαγώγησης/προπαγάνδας· οι «πόλεμοι» ανάμεσα σε καρχαρίες συμβολίζουν τις συγκρούσεις εξουσιών που στοιχίζουν στον λαό (τα ψαράκια-στρατιώτες)· η θρησκεία που διδάσκει πως η αληθινή ζωή αρχίζει στην κοιλιά του καρχαρία συμβολίζει ιδεολογίες/θρησκείες που νομιμοποιούν την υποταγή· και η εσωτερική ιεραρχία των ψαριών (μερικά τρώνε τα άλλα) συμβολίζει την κοινωνική διαστρωμάτωση ακόμη και ανάμεσα στους καταπιεζόμενους. Η κατακλείδα «θα είχαμε πολιτισμό στη θάλασσα» ολοκληρώνει την αλληγορία, ταυτίζοντας ειρωνικά τον «πολιτισμό» με το οργανωμένο σύστημα καταπίεσης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Κυριολεκτική και μεταφορική σημασία τριών λέξεων του κειμένου

Ερώτηση: Να σχηματίσεις δύο προτάσεις για κάθε μία από τις υπογραμμισμένες λέξεις, στις οποίες να φαίνεται η άμεση, καθημερινή σημασία της λέξης και η συνειρμική μεταφορική: πόλεμος, τυφλός, διάστημα.

Απάντηση:

Οι λέξεις πόλεμος, τυφλός και διάστημα εμφανίζονται στο κείμενο (σελ. 174-175): «θα έκαναν βέβαια και διάφορους πολέμους» / «θα έπρεπε τα ψαράκια να πιστεύουν τυφλά στους καρχαρίες» / (η λέξη «διάστημα» εμφανίζεται με τη γενικότερη έννοια του «χρονικού διαστήματος» στο κείμενο, π.χ. «κατά διαστήματα»).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά ζεύγη προτάσεων: πόλεμος — κυριολεκτικά: «Ο πόλεμος ανάμεσα στα δύο κράτη κράτησε τρία χρόνια»· μεταφορικά: «Έδινε καθημερινά έναν εσωτερικό πόλεμο με τις ενοχές του». τυφλός — κυριολεκτικά: «Ο τυφλός άνδρας περπατούσε με το μπαστούνι του»· μεταφορικά: «Έδειξε τυφλή εμπιστοσύνη στα λόγια του, χωρίς να τα ελέγξει» (όπως ακριβώς τα ψαράκια στο κείμενο πιστεύουν «τυφλά» στους καρχαρίες). διάστημα — κυριολεκτικά: «Οι αστροναύτες ταξίδεψαν στο διάστημα»· μεταφορικά/καθημερινό: «Σε σύντομο χρονικό διάστημα θα ολοκληρωθεί το έργο». Οι μεταφορικές χρήσεις δείχνουν πώς η ίδια λέξη μπορεί να αποδώσει είτε μια συγκεκριμένη κατάσταση είτε μια αφηρημένη, ψυχολογική ή αξιολογική έννοια — ακριβώς η γλωσσική τεχνική που στηρίζει την αλληγορία του κειμένου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Συνώνυμα και αντώνυμα λέξεων του κειμένου

Ερώτηση: Να βρεις ένα συνώνυμο και ένα αντώνυμο για τις λέξεις: όμορφος, θλιμμένος, αληθινός, όμοιος.

Απάντηση:

Οι λέξεις εμφανίζονται στο κείμενο (σελ. 174-176): «θα είχαν ωραίους πίνακες» (όμορφος)· «τα κεφάτα ψαράκια είναι πιο νόστιμα από τα θλιμμένα» (θλιμμένος)· «θα άρχιζαν να γεύονται την αληθινή ζωή» (αληθινός)· «όλα τα ψαράκια δε θα ήταν πια ίσα κι όμοια» (όμοιος).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Συνώνυμα/αντώνυμα: όμορφος — συνώνυμο: ωραίος· αντώνυμο: άσχημος. θλιμμένος — συνώνυμο: λυπημένος· αντώνυμο: χαρούμενος/κεφάτος (η ίδια αντίθεση εμφανίζεται στο κείμενο: «κεφάτα» ≠ «θλιμμένα»). αληθινός — συνώνυμο: πραγματικός/γνήσιος· αντώνυμο: ψεύτικος/πλαστός. όμοιος — συνώνυμο: ίδιος/παρόμοιος· αντώνυμο: διαφορετικός/ανόμοιος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Προηγούμενο Στοιχείο

Επιστροφή στην Ενότητα

Επόμενο Στοιχείο