Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Θωμ. Ψυρράς, Η Διγλωσσία της Παιδείας (σελ. 41) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 7: Θωμ. Ψυρράς, Η Διγλωσσία της Παιδείας

Ενδεικτικές λύσεις των 4 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 41): οι «επίσημες» γλώσσες του σχολείου, η αμυντική στάση των μαθητών, λεξιλόγιο (νουθεσία/καταιγισμός/τελεσίδικα/αποστεωμένος), αναφορικές προτάσεις προσδιοριστικές/παραθετικές.

Οι «επίσημες» γλώσσες του σχολείου

Ερώτηση: Ποια είδη γλώσσας παρατηρούνται στη γλωσσική έκφραση του «επίσημου» σχολείου; Να εντοπίσεις τα χαρακτηριστικά τους και να προσέξεις αν υπάρχουν ομοιότητες ή διαφορές μεταξύ τους.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 38-39): «α) Η γλώσσα του (της) λυκειάρχη... Γλώσσα νουθεσίας, ευθύνης και επιβολής... β) H γλώσσα του συλλόγου καθηγητών: λόγος κοινός, συνεπίκουρος και συμπληρωματικός... γ) H γλώσσα των εγγράφων, των αναλυτικών προγραμμάτων, των πάσης φύσεως οδηγιών: λόγος επιβολής στους “πάνω” από τους “πιο πάνω”. Λόγος αποστεωμένος, γραφειοκρατικός. δ) H γλώσσα των βιβλίων: λόγος των “πιο πάνω” που απευθύνεται κατ' ευθείαν στους “κάτω”».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το κείμενο διακρίνει τέσσερα είδη «επίσημης» γλώσσας στο σχολείο: (α) η γλώσσα του λυκειάρχη — νουθεσίας, ευθύνης και επιβολής· (β) η γλώσσα του συλλόγου καθηγητών — κοινός, συμπληρωματικός λόγος στη γλώσσα του λυκειάρχη, τιμητικός και σύμφωνος με τις διατάξεις· (γ) η γλώσσα των εγγράφων/αναλυτικών προγραμμάτων — γραφειοκρατικός, «αποστεωμένος» λόγος επιβολής· (δ) η γλώσσα των βιβλίων — λόγος που απευθύνεται κατευθείαν στους μαθητές. Κοινό χαρακτηριστικό και των τεσσάρων είναι ότι όλες ανήκουν στην πλευρά της εξουσίας/επιβολής, εκφράζοντας την αντίθεση ανάμεσα στους «πάνω» και τους «κάτω». Διαφέρουν όμως ως προς την πηγή και τον αποδέκτη τους: η (α) και η (β) απευθύνονται κυρίως στο εσωτερικό της εκπαιδευτικής ιεραρχίας, ενώ η (γ) προέρχεται από ανώτερη διοικητική αρχή προς τους εκπαιδευτικούς, και η (δ) απευθύνεται απευθείας στους μαθητές.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η αμυντική στάση των μαθητών

Ερώτηση: Ο αντίποδας στην παραπάνω «κυρίαρχη γλώσσα» του σχολείου είναι η «αμυντική στάση» των μαθητών. Με ποιες μορφές εκδηλώνεται αυτή η στάση;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 39): «α) H γλώσσα του διαλείμματος: ένα στυλ αργκό, και μάλιστα χυδαίο... ο γλωσσικός χουλιγκανισμός... β) H γλώσσα στην τάξη... καταλήγει, σε οριακές περιπτώσεις, στην αφασία. γ) H γλώσσα των θρανίων: γλώσσα grafiti πάνω στις επιφάνειες των θρανίων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αμυντική στάση των μαθητών εκδηλώνεται με τρεις μορφές: (α) η γλώσσα του διαλείμματος — ένα αργκό, ενίοτε χυδαίο στυλ, «γλωσσικός χουλιγκανισμός» με ποδοσφαιρικά δάνεια και συνθηματολογικές εκφράσεις, που όμως χρησιμοποιείται μόνο στον περίβολο του σχολείου και όχι στο σπίτι ή στην τάξη· (β) η γλώσσα στην τάξη — μια διαδικασία σταδιακής γλωσσικής απόστασης από τον λόγο του δασκάλου, που ξεκινά από φαινομενική αποδοχή και μπορεί να φτάσει, σε ακραίες περιπτώσεις, μέχρι την αφασία (αδυναμία λεκτικής έκφρασης)· (γ) η γλώσσα των θρανίων — γκράφιτι πάνω στα θρανία, χώρος ελεύθερης έκφρασης της απάθειας, της αγανάκτησης, βωμολοχιών, ή σπάνια βαθύτερων συναισθημάτων μέσα από στίχους τραγουδιών.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Λεξιλόγιο: νουθεσία, καταιγισμός, τελεσίδικα, αποστεωμένος

Ερώτηση: Νουθεσία, καταιγισμός, τελεσίδικα, αποστεωμένος: να αναζητήσεις στο λεξικό την ερμηνεία των λέξεων, να προσέξεις τις λέξεις από τις οποίες προέρχονται και να τις χρησιμοποιήσεις σε προτάσεις.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 38-39) — οι τέσσερις λέξεις εμφανίζονται στο κείμενο: «Γλώσσα νουθεσίας, ευθύνης και επιβολής» (νουθεσία)· «Απέναντι σε τούτο τον καταιγισμό των γλωσσών» (καταιγισμός)· «λόγος κοινός... που κλείνει τελεσίδικα τα όποια ρήγματα» (τελεσίδικα)· «Λόγος αποστεωμένος, γραφειοκρατικός» (αποστεωμένος).

Σύνοψη: (ενδεικτική) | Λέξη | Ερμηνεία λεξικού | Προέλευση | Παράδειγμα πρότασης | |---|---|---|---| | νουθεσία | συμβουλή, υπόδειξη με σκοπό τη διόρθωση συμπεριφοράς | νους + τίθημι (θέτω κάτι στο νου κάποιου) | Ο καθηγητής απηύθυνε μια πατρική νουθεσία στους μαθητές που άργησαν. | | καταιγισμός | συνεχής, έντονη και απότομη ροή (κυριολεκτικά: σφοδρή καταιγίδα) | κατά + αἴγις/αἰγίζω (σχετ. με θύελλα) | Ο καταιγισμός ερωτήσεων από τους δημοσιογράφους τον έφερε σε δύσκολη θέση. | | τελεσίδικα | οριστικά, χωρίς περιθώριο αμφισβήτησης ή έφεσης | τέλος + δίκη (απόφαση που «κλείνει» τη δίκη) | Το δικαστήριο αποφάσισε τελεσίδικα υπέρ του ενάγοντα. | | αποστεωμένος | ξερός, άψυχος, χωρίς ζωντάνια (κυριολεκτικά: χωρίς σάρκα, μόνο κόκαλα) | από + οστούν (κόκαλο) | Το κείμενο του νόμου ήταν γραμμένο σε αποστεωμένη, δυσνόητη γλώσσα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Αναφορικές προτάσεις: προσδιοριστικές και παραθετικές

Ερώτηση: Στο κείμενο χρησιμοποιούνται αρκετά οι αναφορικές προτάσεις. Προσπάθησε να εντοπίσεις τις προτάσεις αυτές και να προσέξεις αν είναι απαραίτητοι προσδιορισμοί της προηγούμενης πρότασης (προσδιοριστικές) ή μήπως δεν αποτελούν απαραίτητο συμπλήρωμα της πρότασης (παραθετικές).

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 38): «...ο λόγος είναι θεσμός, ότι προκύπτει από τη διαβίωση μέσα στην κοινωνία, ότι είναι προϊόν της κοινωνικής ζωής και μοιραία αντανακλά τις θέσεις, τις αντιθέσεις της κοινωνίας».
• Αυτούσιο (σελ. 38): «Ας δούμε αυτές τις γλώσσες παρά το σίγουρο κίνδυνο της απλοποίησης ή της υπερβολικής σχηματοποίησης που συνεπάγεται ένα τέτοιο εγχείρημα».
• Αυτούσιο — γλωσσικό «Βοήθεια» (σελ. 42): «α) στίξη... β) επιτονισμός... γ) σημασιολογικό κριτήριο, που είναι και το πιο αξιόπιστο... Π.χ. Πέταξαν τα φρούτα, που είχαν σαπίσει».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο κείμενο εντοπίζονται αναφορικές προτάσεις όπως: «...τον κίνδυνο... που συνεπάγεται ένα τέτοιο εγχείρημα» και, στο υπόδειγμα του ίδιου του βοηθητικού πλαισίου, «Πέταξαν τα φρούτα, που είχαν σαπίσει». Σύμφωνα με τα κριτήρια που δίνει το ίδιο το βιβλίο (σελ. 42):

• στίξη: η πρόταση «που είχαν σαπίσει» χωρίζεται με κόμμα από το «τα φρούτα» — άρα, τυπικά, είναι γραμμένη ως παραθετική.
• σημασιολογικό κριτήριο (το πιο αξιόπιστο, όπως τονίζει το κείμενο): αν εννοούμε ότι πετάχτηκαν όλα τα φρούτα, και προσθέτουμε απλώς την πληροφορία ότι είχαν σαπίσει, τότε είναι παραθετική (δευτερεύουσα, όχι απαραίτητη πληροφορία)· αν όμως εννοούμε ότι πετάχτηκαν μόνο όσα φρούτα είχαν σαπίσει (διαχωρίζοντάς τα από τα υπόλοιπα, καλά φρούτα), τότε η πρόταση είναι προσδιοριστική, αφού λειτουργεί ως απαραίτητο συμπλήρωμα που προσδιορίζει ΠΟΙΑ φρούτα πετάχτηκαν. Το ίδιο παράδειγμα του βιβλίου δείχνει έτσι πρακτικά γιατί το σημασιολογικό κριτήριο είναι πιο αξιόπιστο από την ίδια τη στίξη: το κόμμα μπορεί να μπει ή να παραλειφθεί από απροσεξία, αλλά το νόημα που θέλει να αποδώσει ο ομιλητής παραμένει το αποφασιστικό κριτήριο διάκρισης.

Κριτήρια αξιολόγησης: