Λύσεις — Κεφάλαιο 11: Κ. Καβάφης, Ιθάκη και Όσο μπορείς (σελ. 63) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 11: Κ. Καβάφης, Ιθάκη και Όσο μπορείς

Ενδεικτικές λύσεις των 4 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 63): 2 ερωτήσεις Α. Ανάγνωσης-κατανόησης + 2 κειμενο-θεμελιωμένες ερωτήσεις Β. Προσέγγισης της γλώσσας (ρήματα προτροπής/αποτροπής, αρνήσεις). Οι ερωτήσεις Γ. Ερμηνεία κειμένου-Παραγωγή λόγου (300-λεξες εκθέσεις) εξαιρούνται ως ανοιχτή παραγωγή λόγου.

Τα σύμβολα της Οδύσσειας στην «Ιθάκη»

Ερώτηση: Το ποίημα λειτουργεί με σύμβολα παρμένα από την Οδύσσεια. Προσπάθησε να τα εντοπίσεις. Τι συμβολίζει το καθένα;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (στ. 4-12): «Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, / τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι, / τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις... / αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου, / αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα σύμβολα του ποιήματος, παρμένα από την Οδύσσεια, είναι: οι Λαιστρυγόνες και οι Κύκλωπες, τέρατα που ο Οδυσσέας συνάντησε στο ταξίδι του, εδώ συμβολίζουν τα εξωτερικά εμπόδια/κινδύνους της ζωής· ο θυμωμένος Ποσειδώνας, που στην Οδύσσεια εμποδίζει την επιστροφή του ήρωα, συμβολίζει τις αντίξοες δυνάμεις/τύχη που φαίνεται να στέκονται εναντίον μας· η ίδια η Ιθάκη συμβολίζει τον στόχο/προορισμό της ζωής κάθε ανθρώπου. Το ποίημα ξεκαθαρίζει ότι όλα αυτά τα «τέρατα» δεν είναι αντικειμενικές, εξωτερικές απειλές, αλλά υπάρχουν μόνο αν ο ίδιος ο άνθρωπος τα «κουβαλάει» μέσα στην ψυχή του — δηλαδή συμβολίζουν τους εσωτερικούς φόβους και αδυναμίες που εμποδίζουν την πορεία προς τον στόχο.

Ο αποδέκτης του ποιήματος και οι συμβουλές του

Ερώτηση: Ο ποιητής με το β΄ ενικό πρόσωπο απευθύνεται σε κάποιον. Ποιος νομίζεις ότι είναι αυτός, ο ίδιος ο ποιητής ή κάποιος άλλος; Ποιες συμβουλές του δίνει;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (στ. 1-3, 24-26): «Σα βγεις στον πηγαιμό για την Ιθάκη, / να εύχεσαι να 'ναι μακρύς ο δρόμος... Πάντα στο νου σου να 'χεις την Ιθάκη... Αλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο αποδέκτης του β΄ ενικού προσώπου δεν είναι ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, αλλά λειτουργεί γενικευτικά — ο κάθε άνθρωπος/αναγνώστης που ξεκινά το δικό του «ταξίδι» στη ζωή· ο ποιητής χρησιμοποιεί το β΄ ενικό σαν να απευθύνεται και στον εαυτό του, δίνοντας στο ποίημα έναν οικείο, συμβουλευτικό τόνο. Οι συμβουλές που δίνει είναι: να εύχεται ο ταξιδιώτης να είναι μακρύς ο δρόμος, γεμάτος περιπέτειες και γνώσεις· να μη φοβάται τα εμπόδια, αφού αυτά υπάρχουν μόνο αν τα κουβαλά μέσα στην ψυχή του· να μη βιάζεται να φτάσει στον προορισμό, αλλά να απολαμβάνει τη διαδρομή και να αποκτά πείρα και γνώσεις· και να θυμάται πάντα τον στόχο του (την Ιθάκη) χωρίς όμως να προσδοκά από αυτόν υλικά πλούτη.

Ρήματα προτροπής, αποτροπής και ευχής

Ερώτηση: «Πάντα στο νου σου... η Ιθάκη»: Σε αυτούς τους στίχους να υπογραμμίσεις τα ρήματα που δηλώνουν προτροπή, αποτροπή και ευχή.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (στ. 24-30): «Πάντα στο νου σου να 'χεις την Ιθάκη. / Το φθάσιμον εκεί είν' ο προορισμός σου. / Αλλά μη βιάζεις το ταξείδι διόλου. / Καλλίτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει / και γέρος πια ν' αράξεις στο νησί, / πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο, / μη προσδοκώντας πλούτη να σε δώσει η Ιθάκη.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στους στίχους αυτούς εντοπίζονται: ρήμα προτροπής — «(Πάντα στο νου σου) να 'χεις (την Ιθάκη)»· ρήμα αποτροπής — «μη βιάζεις (το ταξείδι διόλου)», όπου η αποτροπή συνεχίζεται και με τη μετοχή «μη προσδοκώντας (πλούτη)»· ρήματα ευχής — «(Καλλίτερα χρόνια πολλά) να διαρκέσει» και «(και γέρος πια) ν' αράξεις (στο νησί)», όπου το «Καλλίτερα» δείχνει ότι πρόκειται για κάτι που ο ποιητής εύχεται να συμβεί. Η προτροπή να κρατά κανείς τον στόχο στον νου του συνδυάζεται έτσι με την αποτροπή από τη βιασύνη και την υλιστική προσδοκία και με την ευχή για ένα μακρύ, γεμάτο ταξίδι.

Οι αρνήσεις των στίχων 4-12

Ερώτηση: Να επισημάνεις τις αρνήσεις των στίχων 4-12 και να ερμηνεύσεις τη λειτουργία τους.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (στ. 4-12): «Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, / τον θυμωμένο Ποσειδώνα μη φοβάσαι, / τέτοια στον δρόμο σου ποτέ σου δεν θα βρεις... / Τους Λαιστρυγόνας και τους Κύκλωπας, / τον άγριο Ποσειδώνα δεν θα συναντήσεις, / αν δεν τους κουβανείς μες στην ψυχή σου, / αν η ψυχή σου δεν τους στήνει εμπρός σου.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι αρνήσεις των στίχων 4-12 είναι: «μη φοβάσαι», «ποτέ σου δεν θα βρεις», «δεν θα συναντήσεις», «αν δεν τους κουβανείς», «δεν τους στήνει». Η επανάληψη των αρνήσεων λειτουργεί ενισχυτικά και καθησυχαστικά: απαλείφει προοδευτικά κάθε αντικειμενική απειλή (τα τέρατα «δεν θα βρεθούν» στον δρόμο), μεταθέτοντας το βάρος από τον έξω κόσμο στην εσωτερική στάση του ταξιδιώτη. Η αρνητική διατύπωση («αν δεν... αν δεν...») τονίζει πως ο ίδιος ο άνθρωπος είναι υπεύθυνος για το αν θα «δημιουργήσει» εμπόδια μέσα στην ψυχή του — δηλαδή οι αρνήσεις χτίζουν σταδιακά το κεντρικό μήνυμα του ποιήματος: η δύναμη να ξεπεράσει κανείς τους φόβους βρίσκεται μέσα του, όχι έξω.