Λύσεις — Κεφάλαιο 26: Παύλος Μάτεσις, Η μητέρα του σκύλου – Οι πατάτες (σελ. 147) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Β ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 26: Παύλος Μάτεσις, Η μητέρα του σκύλου - Οι πατάτες

Ενδεικτικές λύσεις των 5 φιλτραρισμένων ερωτήσεων (σελ. 147): οι τρεις εχθρικές ομάδες του επεισοδίου, η συμπεριφορά γυναικών/ανδρών, εναλλακτικός τίτλος, ρήματα/χρόνοι αυτόπτη μάρτυρα, διαφορές γλωσσικού ύφους αφηγήτριας-προσώπων.

Οι τρεις εχθρικές ομάδες του επεισοδίου

Ερώτηση: Στο επεισόδιο τα πρόσωπα χωρίζονται σε τρεις ομάδες εχθρικές μεταξύ τους. Να τις εντοπίσεις, να τις ονομάσεις και να καταγράψεις αναλυτικά τα συναισθήματα που εκφράζει η κάθε μία ομάδα για τις άλλες δύο.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 143): «Δεν θα τις φάμε μεις τις πατάτες, ρε άτιμε, πατάει η Κανέλλω τη φωνή, αλλά ούτε και συ θα τις κάνεις μαύρη αγορά! Μαυραγορίτη!»
• Αυτούσιο (σελ. 145): «Κλέφτης; του λέει του ξένου. Κι εγώ είμαι κλέφτρα!... Κλέφτες είμαστε, τι θες; Αλλά Νταχάου, δεν φτιάξαμε μεις ρε! Ούτε Μπέλσεν.»
• Αυτούσιο (σελ. 143): «— Πρόσεχε πως μιλάς, μαντάμ, φωνάζει η μία κόρη Λιακοπούλου, γιατί θα σε καταγγείλω στην Κομμαντατούρ!»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι τρεις ομάδες είναι: (1) η πεινασμένη γειτονιά (η αφηγήτρια, η κυρία Κανέλλω, η δεσποινίς Σαλώμη, η κυρία Φανή) — αισθάνεται οργή και για τους Γερμανούς και για τον Λιακόπουλο, θέλει τις πατάτες αλλά μένει ακίνητη από φόβο· (2) οι Γερμανοί κατακτητές — αντιμετωπίζουν τους ντόπιους με περιφρόνηση, βία και σαρκασμό (χαμογελούν καθώς σπάνε τα δάχτυλα του παιδιού)· (3) η οικογένεια Λιακόπουλου — θεωρείται από τη γειτονιά συνεργός των κατακτητών/μαυραγορίτης, ενώ η ίδια νιώθει απειλούμενη από τον «όχλο» και απαντά με αλαζονεία και απειλές καταγγελίας. Η γειτονιά κατηγορεί ανοιχτά τον Λιακόπουλο για συνεργασία («Μαυραγορίτη!»), αντιπαρατίθεται στους Γερμανούς με σαρκασμό και αψηφά τον φόβο («Κλέφτες είμαστε... Αλλά Νταχάου δεν φτιάξαμε»), ενώ η οικογένεια Λιακόπουλου νιώθει ότι απειλείται και αντιδρά με αλαζονικές απειλές («θα σε καταγγείλω στην Κομμαντατούρ»). Ο ίδιος ο Λιακόπουλος εμπιστεύτηκε τους Γερμανούς και τους κάλεσε να «επιβάλουν την τάξιν», για να καταλάβει ότι «έβγαλε τα μάτια του με τα ίδια του τα χέρια» — οι Γερμανοί αντιμετωπίζουν κι αυτόν με την ίδια αδιαφορία, αφού κάνουν κατάσχεση στις πατάτες του.

Η συμπεριφορά γυναικών και ανδρών στο αφήγημα

Ερώτηση: Πώς συμπεριφέρονται και αντιδρούν τα γυναικεία και αντρικά πρόσωπα που παρουσιάζονται στο αφήγημα;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 145): «— Θα μου ρίξεις; του κάνει. Σ' έχω άξιο. Ξέρετε να βαράτε γυναίκες εσείς.»
• Αυτούσιο (σελ. 143): «Μόλις το είδε αυτό, κάτι έπαθε [ο κύριος Λιακόπουλος], τον πήγαν μέσα σηκωτόν οι κόρες του, η μια τον εμπούχιζε με νερό μάλιστα.»
• Αυτούσιο (σελ. 146): «Στο μεταξύ, κάπου το πήρε είδηση και έρχεται φουριόζος με τα άμφια του o παπα-Ντίνος...»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο αφήγημα οι γυναίκες αναδεικνύονται πρωταγωνίστριες θάρρους και δράσης: η κυρία Κανέλλω, μια γειτόνισσα, κρατά κασμά έτοιμη να ορμήσει, κατηγορεί ανοιχτά τον Λιακόπουλο («Μαυραγορίτη!»), αψηφά τα όπλα, προχωρά «σαν παντοκράτορας» να πάρει το χτυπημένο παιδί (τον Φανούλη, αδερφάκι της αφηγήτριας), δηλώνει στον Γερμανό «Δικό μου το παιδί» για να το προστατέψει και τον βρίζει ατρόμητη· η δεσποινίς Σαλώμη καταριέται τους Γερμανούς, αλλά «χαμηλοφώνως καλού-κακού»· η κυρία Φανή σχολιάζει με οργή («Θα τις λειώσουν τα γουρούνια»)· η μητέρα της αφηγήτριας λιποθυμά από τον πόνο για το παιδί της, ενώ η αφηγήτρια φοβάται και την κρατά· ακόμη και οι κόρες του Λιακόπουλου αντιδρούν δυναμικά (η μία απειλεί με καταγγελία στην Κομμαντατούρ), ενώ ο πατέρας τους «κάτι έπαθε» και τον πηγαίνουν μέσα σηκωτό. Οι άνδρες της γειτονιάς εμφανίζονται πιο συγκρατημένοι και φοβισμένοι: ένας άντρας προειδοποιεί τις γυναίκες «Μην κουνηθεί καμιά σας!», τρεις άντρες κάνουν να πάρουν το παιδί αλλά οπισθοχωρούν όταν οι Γερμανοί σημαδεύουν· μόνο ο παπα-Ντίνος φτάνει φουριόζος, αφήνοντας γάμο στη μέση, και στέκεται σιωπηλός — και «εξαιτίας» του, φαίνεται, οι Γερμανοί φεύγουν. Οι Γερμανοί στρατιώτες συμπεριφέρονται με ψυχρή, χαμογελαστή σκληρότητα. Η αντίθεση αυτή αναδεικνύει τις γυναίκες ως τις πιο τολμηρές και αποφασιστικές μορφές της αφήγησης.

Εναλλακτικός τίτλος για το απόσπασμα

Ερώτηση: Να τιτλοφορήσεις διαφορετικά το απόσπασμα και να αιτιολογήσεις την επιλογή σου.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 143): «Δεν θα τις φάμε μεις τις πατάτες, ρε άτιμε... αλλά ούτε και συ θα τις κάνεις μαύρη αγορά!»
• Αυτούσιο (σελ. 145): «— Θα μου ρίξεις; του κάνει. Σ' έχω άξιο. Ξέρετε να βαράτε γυναίκες εσείς.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικός εναλλακτικός τίτλος: «Το χέρι του Φανούλη» ή «Το θάρρος της κυρίας Κανέλλω». Αιτιολόγηση: το κεντρικό, συγκλονιστικό σημείο της αφήγησης δεν είναι οι ίδιες οι πατάτες αλλά η βία που υφίσταται το παιδί (το συντριμμένο του χέρι) και η αντίδραση της κυρίας Κανέλλω, που το παίρνει στην αγκαλιά της σαν να ήταν δικό της και μετατρέπει το επεισόδιο από μια απλή διένεξη για τροφή σε πράξη αντίστασης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας απέναντι στον κατακτητή. Ο τίτλος «Οι πατάτες» δίνει έμφαση στην αφορμή (την πείνα), ενώ ένας τίτλος γύρω από το παιδί ή τη μητέρα δίνει έμφαση στο ουσιαστικό θέμα του αποσπάσματος: τη θυσία, το θάρρος και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια μέσα στη φρίκη της Κατοχής.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αποδεκτός είναι κάθε τίτλος που τεκμηριώνεται με αναφορά σε κεντρικό θέμα/πρόσωπο/σκηνή του αποσπάσματος (π.χ. «Νταχάου και Μπέλσεν», «Μια μάνα απέναντι στα όπλα»).

Ρήματα και χρόνοι που δείχνουν αυτόπτη μάρτυρα-αφηγήτρια

Ερώτηση: Με ποια ρήματα και σε ποιους χρόνους γίνεται φανερό ότι το πρόσωπο που αφηγείται την ιστορία ήταν αυτόπτης μάρτυρας των επεισοδίων και τα θυμάται μετά από χρόνια;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 142): «Η γειτονιά αγριεμένη, θυμάμαι, από την πείνα.»
• Αυτούσιο (σελ. 144): «Εγώ νομίζω πως άκουσα τα κοκκαλάκια του καθώς έσπαζαν, αλλά με λένε ζουρλή όπου το διηγιέμαι.»
• Αυτούσιο (σελ. 142): «Το καμιόνι σταθμεύει μπροστά στο σπίτι... Οι Γερμανοί γυρίζουν ένα πολυβόλο καταπάνω μας.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αφηγήτρια χρησιμοποιεί ρητά ρήματα μνήμης στον Ενεστώτα («θυμάμαι», «διηγιέμαι», «αποφεύγω να σκέφτομαι... μέχρι και σήμερα»), που δείχνουν πως μιλάει από τη σκοπιά του σήμερα για ένα παρελθόν γεγονός. Παράλληλα, το κύριο σώμα της αφήγησης είναι γραμμένο σε ιστορικό/αφηγηματικό Ενεστώτα («σταθμεύει», «γυρίζουν», «κατεβαίνουνε», «σκάει», «λεει»), τεχνική που ζωντανεύει τα γεγονότα σαν να συμβαίνουν τώρα μπροστά στα μάτια του αναγνώστη -χαρακτηριστικό ύφος αυτόπτη μάρτυρα που ξαναζεί τη σκηνή. Η εναλλαγή αυτή με σποραδικούς Αορίστους («βογγήξαμε», «κύλησαν», «άκουσα») και τα σχόλια από τη σκοπιά του ενήλικου εαυτού («με λένε ζουρλή όπου το διηγιέμαι», «μέχρι και σήμερα») επιβεβαιώνουν ότι πρόκειται για ανάμνηση προσωπικού βιώματος, όχι για ουδέτερη αφήγηση τρίτου προσώπου.

Διαφορές γλωσσικού ύφους αφηγήτριας και προσώπων

Ερώτηση: Το πρόσωπο που αφηγείται και τα υπόλοιπα πρόσωπα του αφηγήματος δεν εκφράζονται με τον ίδιο γλωσσικό τρόπο. Να εντοπίσεις τις διαφορές.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 146): «Και τα παιδιά μου με βαράνε που δεν τους πάω φαΐ. Και o Τσώρτσιλ όλο φούμαρα μας λέει απ' το ραδιόφωνo - βαράτε να ξεκουραστώ, σκοτίστηκα.»
• Αυτούσιο (σελ. 145): «Γερμανός: Παιδί δικό σου; / Κυρία Κανέλλω: Ναι. Δικό μου το παιδί. / Γερμανός: Αυτό κλέφτης. Τιμωρία.»

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αφηγήτρια μιλά κυρίως στη λαϊκή, προφορική γλώσσα («νοματαίοι», «ο βλάκας», «Γερμαναράς», «τραμάρα μου το καψερό»), αλλά ανακατεύει συχνά λόγιες ή επίσημες, «διαβασμένες» λέξεις και φράσεις, που δίνουν στο κείμενο ειρωνική χροιά: «να επιβάλουν την τάξιν», «ο όχλος απειλούσε την περιουσία του», «προπολεμικώς», «Τελικώς», «είχε περάσει από διαφώτιση», «τα παρελθόντα». Τα υπόλοιπα πρόσωπα μιλούν σε αυθόρμητο, έντονα προφορικό και συναισθηματικά φορτισμένο λόγο, με κοφτές προτάσεις, επιφωνήματα και βρισιές: η κυρία Κανέλλω («ρε άτιμε», «Μαυραγορίτη!», «μωρή γκιόσα», «Βάρα, άτιμε!», «σκοτίστηκα»), η δεσποινίς Σαλώμη με την κατάρα της, η κυρία Φανή («τα γουρούνια»). Η κόρη του Λιακόπουλου χρησιμοποιεί το ξενικό, επιτηδευμένο «μαντάμ», που δείχνει τη διαφορετική κοινωνική θέση και την αλαζονεία της οικογένειας. Ξεχωριστή περίπτωση είναι ο Γερμανός στρατιώτης, που μιλάει σπασμένα, τηλεγραφικά ελληνικά χωρίς ρήματα και άρθρα («Παιδί δικό σου;», «Αυτό κλέφτης. Τιμωρία.»), κάτι που τονίζει την ξενότητά του και την απειλητική λιτότητα του λόγου του. Αυτή η γλωσσική πολυφωνία αναδεικνύει ρεαλιστικά τις κοινωνικές και εθνικές ταυτότητες των προσώπων.