Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Σαπφώ, «Ο Έρωτας» (σελ. 11) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 1: Σαπφώ, «Ο Έρωτας» (σελ. 11)

Λύσεις των ερωτήσεων Α. Ανάγνωση-κατανόηση (2) και Β. Προσέγγιση της γλώσσας (2) της σελ. 11: ο χρόνος στο ποίημα, τα συναισθήματα της ποιήτριας, οι αρχαίες λέξεις στη Νεοελληνική, η απόδοση των «αλγεσίδωρος» και «μυθόπλοκος».

Ο προσδιορισμός του χρόνου στο ποίημα

Ερώτηση: Με στοιχεία από το ποίημα να απαντήσεις στις ερωτήσεις: 1. Πώς προσδιορίζεται ο χρόνος στο ποίημα;

Απάντηση:

• Το φεγγάρι έχει δύσει: «δέδυκε μὲν ἀ σελάννα» — «πάει το φεγγάρι» (σελ. 10).
• Έχουν δύσει και οι Πλειάδες: «καί Πληίαδες» — «πάει κι η Πούλια βασιλέψανε» (σελ. 10).
• Είναι μεσάνυχτα: «μέσαι δὲ νύκτες» — «μεσάνυχτα κοντεύουν» (σελ. 10).
• Η ώρα κυλά: «παρὰ δ’ ἔρχετ’ ὦρα» — «γρήγορα η ώρα πέρασε» (σελ. 10).

Σύνοψη: Ο χρόνος δεν δηλώνεται με ώρα του ρολογιού αλλά με σημάδια της φύσης και του ουρανού: είναι νύχτα, γύρω στα μεσάνυχτα, αφού έχει δύσει το φεγγάρι και η Πούλια (οι Πλειάδες). Η ποιήτρια σημειώνει ακόμη ότι η ώρα περνά, κι αυτό τονίζει την αναμονή της και τη μοναξιά της.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Να αναφέρονται και τα τρία χρονικά σημάδια: δύση της σελήνης, δύση των Πλειάδων, μεσάνυχτα.
• Να επισημαίνεται ότι η αίσθηση του χρόνου που κυλά συνδέεται με την άγρυπνη αναμονή της ποιήτριας.

Τα συναισθήματα της Σαπφώς και η πηγή τους

Ερώτηση: Με στοιχεία από το ποίημα να απαντήσεις στις ερωτήσεις: 2. Ποια είναι τα συναισθήματα της Σαπφώς και από τι προέρχονται;

Απάντηση:

• Μοναξιά: «ἔγω δὲ μόνα κατεύδω» — «και μόνο εγώ κείτομαι δω / μονάχη κι έρημη» (σελ. 10).
• Πόνος: ο Έρωτας είναι «ἀλγεσίδωρος», «ο Έρωτας που βάσανα μοιράζει» (σελ. 10).
• Ταραχή: «Ἔρος δ’ ετίναξέ μοι φρένας» — «μου άρπαξε την ψυχή μου και την τράνταξε» (σελ. 10).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Σαπφώ νιώθει μοναξιά και εγκατάλειψη («μονάχη κι έρημη»), λύπη και πόνο, και μια βαθιά ψυχική ταραχή. Όλα αυτά προέρχονται από τον έρωτα: η ποιήτρια περνά τη νύχτα άγρυπνη και μόνη, χωρίς το αγαπημένο πρόσωπο, και ο Έρωτας, που «βάσανα μοιράζει» και «παραμύθια πλάθει», της κλονίζει την ψυχή σαν ορμητικός άνεμος του βουνού.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Να κατονομάζονται τουλάχιστον η μοναξιά, ο πόνος και η ταραχή.
• Να συνδέεται ρητά η πηγή τους με τον έρωτα (και με την απουσία του αγαπημένου προσώπου).
• Τεκμηρίωση με στίχους του ποιήματος.

Αρχαίες λέξεις που ζουν στη Νεοελληνική

Ερώτηση: 1. Να βρεις στο αρχαίο κείμενο τις λέξεις που είναι ίδιες και στη Νεοελληνική γλώσσα και αυτές που είναι κάπως διαφορετικές, αλλά μπορείς να τις αναγνωρίσεις.

Απάντηση:

• Το αρχαίο κείμενο (σελ. 10): «δέδυκε μὲν ἀ σελάννα καί / Πληίαδες μέσαι δὲ νύκτες / παρὰ δ’ ἔρχετ’ ὦρα / ἔγω δὲ μόνα κατεύδω / ἀλγεσίδωρος / μυθόπλοκος / Ἔρος δ’ ετίναξέ μοι φρένας / ὡς ἄνεμος / κὰτ ὄρος δρῦσιν ἐμπέτων».
• Ίδιες (ή σχεδόν ίδιες, με διαφορά μόνο στο τονικό σύστημα): καί (και), ἄνεμος (άνεμος), ὄρος (όρος), ὡς (ως), παρά (παρά), δέ (δε), Πληίαδες (Πλειάδες).
• Κάπως διαφορετικές αλλά αναγνωρίσιμες: σελάννα (σελήνη), νύκτες (νύχτες), ὦρα (ώρα), ἔγω (εγώ), μόνα (μόνη), ἔρχετ’ = ἔρχεται (έρχεται), μέσαι (μέσα, μεσάνυχτα), Ἔρος (Έρως, έρωτας), ἐτίναξε (τίναξε), φρένας (φρένα, φρένες), μοι (μου), δρῦσιν (δρυς), ἀλγεσίδωρος (άλγος + δώρο), μυθόπλοκος (μύθος + πλέκω).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ίδιες στη Νεοελληνική: «καί», «ἄνεμος», «ὄρος», «ὡς», «παρά», «δέ», «Πληίαδες». Διαφορετικές αλλά αναγνωρίσιμες: «σελάννα» (σελήνη), «νύκτες» (νύχτες), «ὦρα» (ώρα), «ἔγω» (εγώ), «μόνα» (μόνη), «ἔρχετ’» (έρχεται), «μέσαι» (μέσα/μεσάνυχτα), «Ἔρος» (Έρως), «ἐτίναξε» (τίναξε), «φρένας» (φρένες), «δρῦσιν» (δρυς), «ἀλγεσίδωρος» (άλγος, δώρο), «μυθόπλοκος» (μύθος, πλέκω). Οι διαφορές οφείλονται κυρίως στην αιολική διάλεκτο της Σαπφώς (π.χ. -α αντί για -η) και στις φωνητικές αλλαγές της γλώσσας (π.χ. -κτ- > -χτ-).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η κατάταξη ορισμένων λέξεων (π.χ. «ὄρος», «ὡς») στις «ίδιες» είναι ενδεικτική: υπάρχουν στη λόγια Νεοελληνική.
• Να αναγνωρίζεται η σύνδεση των σύνθετων «ἀλγεσίδωρος» και «μυθόπλοκος» με νεοελληνικές λέξεις (άλγος, δώρο, μύθος, πλέκω).

Γιατί η νεοελληνική απόδοση είναι μεγαλύτερη

Ερώτηση: 2. Να παρατηρήσεις την έκταση των δύο κειμένων, στην αρχαία και τη Νεοελληνική γλώσσα. Το κείμενο στη Νεοελληνική μορφή του έχει μεγαλύτερη έκταση. Γιατί; Να στηρίξεις την απάντησή σου προσέχοντας ιδιαίτερα την απόδοση των λέξεων «μυθοπλόκος» και «αλγεσίδωρος».

Απάντηση:

• «ἀλγεσίδωρος» (μία λέξη) → «ο Έρωτας που βάσανα μοιράζει» (σελ. 10).
• «μυθόπλοκος» (μία λέξη) → «ο Έρωτας που παραμύθια πλάθει» (σελ. 10).
• «ἔγω δὲ μόνα κατεύδω» (4 λέξεις) → «και μόνο εγώ κείτομαι δω / μονάχη κι έρημη» (σελ. 10).

Σύνοψη: Η νεοελληνική απόδοση είναι μεγαλύτερη γιατί η αρχαία γλώσσα είναι πιο συνθετική: συμπυκνώνει σε μία σύνθετη λέξη ένα ολόκληρο νόημα. Το «αλγεσίδωρος» (άλγος + δώρο/δίνω) σημαίνει «αυτός που δίνει πόνους» και αποδίδεται με ολόκληρη αναφορική πρόταση: «ο Έρωτας που βάσανα μοιράζει». Το ίδιο και το «μυθόπλοκος» (μύθος + πλέκω), που γίνεται «ο Έρωτας που παραμύθια πλάθει». Η Νεοελληνική δεν έχει ισοδύναμα σύνθετα με την ίδια σημασία, γι’ αυτό καταφεύγει σε περιφράσεις. Επιπλέον, ο μεταφραστής κάνει ποιητική απόδοση και προσθέτει λέξεις για να αποδώσει το συναίσθημα (π.χ. «μονάχη κι έρημη», «φυσομανώντας»).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κεντρικό σημείο: σύνθετη λέξη (αρχαία) ↔ αναφορική πρόταση/περίφραση (νεοελληνική).
• Σωστή ανάλυση των συνθετικών: άλγος + δώρο (δίνω), μύθος + πλέκω.
• Το βιβλίο γράφει στην εκφώνηση «μυθοπλόκος», ενώ στο ποίημα τυπώνεται «μυθόπλοκος».