Λύσεις — Κεφάλαιο 17: Κ. Ουράνης, «Οι παλιές αθηναϊκές αποκριές» (σελ. 108) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 17: Κ. Ουράνης, «Οι παλιές αθηναϊκές αποκριές» (σελ. 108)

Λύσεις των 5 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 108): Α.1-Α.2 (θέματα και τίτλος, ο τρόπος διασκέδασης των Ελλήνων), Β.1 (ενότητες-πλαγιότιτλοι), Β.2 (παράγωγα και σύνθετα επίθετα), Β.3 (εικόνες και τεχνικές αναπαράστασης). Οι ερωτήσεις Γ (σελ. 109, παραγωγή λόγου) δεν περιλαμβάνονται.

Τα θέματα του κειμένου και η σχέση τους με τον τίτλο

Ερώτηση: Αφού διαβάσεις τo κείμενο να συζητήσεις τα θέματά του και να βρεις τη σχέση τους με τον τίτλο. Ιδιαίτερα να συζητήσεις τα λόγια του συγγραφέα στην πρώτη παράγραφο ότι «έτσι κι εγώ αγνοούσα... καντάδα».

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 104): «Όπως υπάρχουν Αθηναίοι που δεν πάτησαν ποτέ το πόδι τους στον Παρθενώνα, έτσι κι εγώ αγνοούσα τη συνοικία Ψυρρή ως τη μέρα που ο Ελληνικός τουρισμός με κάλεσε, μαζί με όλον τον κόσμο, να πάω να δω την αναβίωση της παλιάς αθηναϊκής Αποκριάς [...] όπως στους «περασμένους ωραίους καιρούς» που η Αθήνα ήταν ένα μεγάλο χωριό».
• Αυτούσιο (σελ. 104): «ο τουρισμός είχε προκηρύξει βραβεία για ένα αποκριάτικο τραγούδι [...] για τη γλυκύτερη τέλος καντάδα».
• Αυτούσιο (σελ. 106-107): «Όλες αυτές οι εικόνες ήταν χαρά για τα μάτια - αλλά δεν ήταν εικόνες Αποκριάς»· «είχε πάει να δει να γλεντάν - κι όχι για να γλεντήσει ο ίδιος».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Θέματα του κειμένου: (α) η αναβίωση της παλιάς αθηναϊκής Αποκριάς στον Ψυρρή και την Πλάκα, που οργάνωσε ο Ελληνικός Τουρισμός· (β) η εικόνα της παλιάς Αθήνας-«μεγάλου χωριού» (στενά, παλιά σπίτια, ταβέρνες, παλικαράδες)· (γ) η κριτική του συγγραφέα ότι η αναβίωση ήταν ωραία εικόνα αλλά όχι γνήσια Αποκριά, και ότι ο Νεοέλληνας πηγαίνει να δει τους άλλους να γλεντούν αντί να γλεντήσει ο ίδιος. Ο τίτλος «Οι παλιές αθηναϊκές αποκριές» δηλώνει το αντικείμενο της αναβίωσης· η λέξη «παλιές» δείχνει ότι πρόκειται για κάτι που ανήκει στο παρελθόν και δεν μπορεί να ξαναζωντανέψει τεχνητά. Στην πρώτη παράγραφο ο συγγραφέας ομολογεί με αυτοσαρκασμό ότι, όπως πολλοί Αθηναίοι δεν πάτησαν ποτέ στον Παρθενώνα, έτσι κι εκείνος δεν ήξερε τον Ψυρρή: δηλαδή οι Αθηναίοι αγνοούν τα κομμάτια της ίδιας τους της πόλης. Η απαρίθμηση των βραβείων (τραγούδι, ταβέρνες, μάσκες, παρέα, ρετσίνα, καντάδα) δείχνει, με ειρωνική διάθεση, ότι η γιορτή ήταν οργανωμένη «από πάνω» και ότι η διασκέδαση γινόταν διαγωνισμός.

Ο τρόπος διασκέδασης των Ελλήνων

Ερώτηση: Ο συγγραφέας στις δυο τελευταίες παραγράφους «Όλες αυτές οι εικόνες... το ίδιο...» κάνει το σχόλιό του για την Αποκριά και τους Νεοέλληνες. Αφού μελετήσεις το κείμενο και με βάση τον λόγο του συγγραφέα, να συζητήσεις τον τρόπο διασκέδασης των Ελλήνων, όπως παρουσιάζεται εδώ.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 106-107): «Όλες αυτές οι εικόνες ήταν χαρά για τα μάτια - αλλά δεν ήταν εικόνες Αποκριάς. [...] O στολισμός είχε ένα τόνο εθνικής μάλλον εορτής ή λαϊκού πανηγυριού πολιούχου αγίου, παρά Αποκριάς».
• Αυτούσιο (σελ. 107): «Κι εδώ είχε συμβεί ό,τι συμβαίνει παντού με τους Νεοέλληνες. Όλος ο κόσμος [...] είχε πάει να δει να γλεντάν - κι όχι για να γλεντήσει ο ίδιος».
• Αυτούσιο (σελ. 107): «ζητούσε τη χαρά «πότ' εδώ, πότ' εκεί» - χωρίς να τη βρίσκει, φυσικά, αφού όλοι είχαν εκστρατεύσει με το ίδιο πρόγραμμα. Έβλεπε κανένας ομίλους κυρίων και κυριών του καλού κόσμου να σταματάν έξω από κάθε ταβέρνα και να κοιτάζουν περίεργα - όπως κάνουν οι επισκέπτες των ζωολογικών κήπων μπρος από τα κάγκελα των θηρίων».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο συγγραφέας παρουσιάζει τους Νεοέλληνες ως παθητικούς θεατές της διασκέδασης: πηγαίνουν «να δουν να γλεντάν» και όχι να γλεντήσουν οι ίδιοι. Όλοι, από όλες τις κοινωνικές τάξεις και συνοικίες, ακολουθούν το ίδιο «πρόγραμμα», περιφέρονται από ταβέρνα σε ταβέρνα αναζητώντας τη χαρά «πότ' εδώ, πότ' εκεί» και φυσικά δεν τη βρίσκουν. Οι κυρίες και οι κύριοι του καλού κόσμου στέκονται έξω από τις ταβέρνες και κοιτάζουν με περιέργεια, όπως οι επισκέπτες του ζωολογικού κήπου τα θηρία — η παρομοίωση δείχνει την απόσταση και την αδιαφορία για πραγματική συμμετοχή. Έτσι η διασκέδαση γίνεται θέαμα και όχι βίωμα· η Αποκριά, που απαιτεί αυθορμησία και συμμετοχή, χάνει το νόημά της και μοιάζει με επίσημη εθνική γιορτή ή πανηγύρι. Ο συγγραφέας σχολιάζει με ειρωνεία («φυσικά», «ό,τι συμβαίνει παντού με τους Νεοέλληνες») μια γενικότερη στάση: την επιφανειακή, μιμητική και «κοσμική» διασκέδαση.

Ενότητες και πλαγιότιτλοι

Ερώτηση: Μετά την πρώτη επαφή σου με το κείμενο προσπάθησε να παρουσιάσεις τις ενότητες του κειμένου δίνοντας πλαγιότιτλους.

Απάντηση:

• 1η ενότητα (σελ. 104): «Όπως υπάρχουν Αθηναίοι... Πώς να μην πάει κανένας;» — η αφορμή.
• 2η ενότητα (σελ. 104-105): «Ένα ταξί με παρέλαβε... έτοιμο πάντα να συρθεί - για καβγά» και «Λίγα λεπτά διαδρομής... υποψιαζόμουν» — η μετάβαση στον Ψυρρή.
• 3η ενότητα (σελ. 105): «Οι δρόμοι ήταν στενοί... τραγούδια μεθυσμένων» — η περιγραφή της συνοικίας.
• 4η ενότητα (σελ. 105): «H συνοικία ολόκληρη είχε κάνει ό,τι μπορούσε... εικόνες αγωνιστών του 21» — ο στολισμός.
• 5η ενότητα (σελ. 105-106): «σ' ένα από τα τυπικότερα [...] το σπίτι του Καρόρη... ελληνικών τόπων» — η «έκθεση» στο σπίτι του Καρόρη.
• 6η ενότητα (σελ. 106-107): «Όλες αυτές οι εικόνες... για να επαναλάβουν το ίδιο» — το σχόλιο του συγγραφέα.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικοί πλαγιότιτλοι: 1. «Η πρόσκληση του τουρισμού στην παλιά Αποκριά» (σελ. 104)· 2. «Ταξίδι στον χώρο και στον χρόνο: ο δρόμος για τον Ψυρρή» (σελ. 104-105)· 3. «Τα στενά, τα σπίτια, τα φώτα και οι ήχοι της συνοικίας» (σελ. 105)· 4. «Η συνοικία στολίζεται» (σελ. 105)· 5. «Το σπίτι του Καρόρη: μια έκθεση της παλιάς Αθήνας» (σελ. 105-106)· 6. «Μια γιορτή που δεν ήταν Αποκριά: ο Νεοέλληνας θεατής» (σελ. 106-107).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η διαίρεση και οι πλαγιότιτλοι είναι ενδεικτικοί· δεκτή κάθε λογική διαίρεση (π.χ. 1+2 ή 3+4 ενωμένες) με πλαγιότιτλους που αποδίδουν το περιεχόμενο.

Παράγωγα επίθετα και συνθετικά επιθέτων

Ερώτηση: α. Να γράψεις παράγωγα επίθετα από τα ουσιαστικά: Αθήνα, έλληνας, διασκέδαση, τόπος, δαίδαλος. β. Να δώσεις τα συνθετικά των παρακάτω επιθέτων και να συζητήσεις τον τύπο σύνθεσης: ξεθωριασμένος, πανηγυρικός, εύπορος, κισσοστεφανωμένος, κατακάθαρος, λιθογραφικός, σημαιοστολισμένος, μονόροφος, διώροφος.

Απάντηση:

• α. Από το κείμενο: «αθηναϊκής Αποκριάς», «ελληνικές επαρχίες», «τοπικό χαρακτήρα», «δαιδαλώδη γραφικά σπιτάκια» (σελ. 104-105).
• β. Τα επίθετα του κειμένου (σελ. 105-107): «ξεθωριασμένες φωτογραφίες», «λαϊκού πανηγυριού», «εύπορα σπίτια», «κισσοστεφανωμένοι», «κατακάθαρο», «λιθογραφία», «σημαιοστολισμένες», «μονόροφα ή [...] διώροφα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) α. Αθήνα → αθηναϊκός (και αθηναίικος)· έλληνας → ελληνικός· διασκέδαση → διασκεδαστικός· τόπος → τοπικός· δαίδαλος → δαιδαλώδης. β. ξεθωριασμένος: ξε- (πρόθεση/πρόθημα) + θωριασμένος (θωριά) — σύνθετο με α΄ συνθετικό πρόθημα· πανηγυρικός: παν- + -άγυρις → πανήγυρις + -ικός — παράγωγο από σύνθετο ουσιαστικό (παν + αγείρω, «συγκέντρωση όλων»)· εύπορος: ευ- (αχώριστο μόριο, «καλά») + πόρος — σύνθετο με α΄ συνθετικό αχώριστο μόριο· κισσοστεφανωμένος: κισσός + στεφανωμένος — σύνθετο από ουσιαστικό + μετοχή· κατακάθαρος: κατά (πρόθεση, επιτατική) + καθαρός — σύνθετο με α΄ συνθετικό πρόθεση που επιτείνει τη σημασία· λιθογραφικός: λίθος + γραφικός (λιθογραφία + -ικός) — σύνθετο από ουσιαστικό + επίθετο· σημαιοστολισμένος: σημαία + στολισμένος — σύνθετο από ουσιαστικό + μετοχή· μονόροφος: μόνος + όροφος — σύνθετο από επίθετο + ουσιαστικό· διώροφος: δι(ς) (αχώριστο μόριο, «δύο φορές») + όροφος — σύνθετο με α΄ συνθετικό αριθμητικό μόριο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Στο α δεκτά και άλλα σωστά παράγωγα επίθετα (π.χ. Αθήνα → αθηναίικος)· προσοχή, το «ελληνοπρεπής» είναι σύνθετο, όχι παράγωγο.
• Στο β βασικό είναι να αναγνωριστούν σωστά τα δύο συνθετικά και το είδος του α΄ συνθετικού (όνομα, πρόθεση, αχώριστο μόριο).

Εικόνες της συνοικίας και τεχνικές αναπαράστασης της παλιάς Αθήνας

Ερώτηση: Ο συγγραφέας στην αφηγηματική τεχνική του χρησιμοποιεί την αφήγηση στην αρχή «Όπως υπάρχουν... υποψιαζόμουν», την περιγραφή «Οι δρόμοι είταν... ελληνικών τόπων» και μετά το σχόλιο. α. Να παρουσιάσεις τις επί μέρους εικόνες μέσα από τις οποίες ο συγγραφέας μάς δίνει την τότε συνοικία του Ψυρρή και της Πλάκας. β. Να συζητήσεις τον τρόπο, τις τεχνικές που χρησιμοποιεί, για να αναπαραστήσει την παλιά Αθήνα (ευθύ λόγο, επιλογές λέξεων, σχήματα λόγου, μικρές φράσεις, κ.ά.).

Απάντηση:

• Εικόνες δρόμων-σπιτιών (σελ. 105): «Οι δρόμοι ήταν στενοί και σερπετοί, τα σπίτια ήταν μονόροφα ή το πολύ διώροφα κι όλα τους παμπάλαια, με αυλίτσες, με χαγιάτια, με βασιλικούς στα παράθυρα».
• Φως-σκοτάδι, ήχοι, μυρωδιές (σελ. 105): «ηλεκτροφωτισμός [...] άθλιος, τα πόδια μας τσαλαβουτούσαν στις λάσπες [...] γέμιζαν με τρύπες φωτός το γενικό σκοτάδι [...] απόπνοιες τσιγαριζομένων σκωτιών, οι ήχοι ζουρνάδων, ντεφιών και λατερνών και βραχνά ή διάτορα τραγούδια μεθυσμένων».
• Στολισμός (σελ. 105): «αψίδες από κλώνους πεύκων [...] γιρλάντες χάρτινων λουλουδιών, λατέρνες έπαιζαν σε κάθε γωνιά [...] χρωματιστά χαλιά, φαναράκια [...] στα παράθυρα μπουκέτα κοριτσιών».
• Το σπίτι του Καρόρη (σελ. 106): «H αυλίτσα του είχε το πηγάδι της και τις περιπλοκάδες της [...] τα παλιά τεράστια κιούπια [...] το πατητήρι [...] βαρέλια [...] σαν κοιλαράδες σάτυροι κισσοστεφανωμένοι [...] αρμάδες κυδώνια και ρόδια [...] γυναικών [...] ντυμένες με φορεσιές της εποχής της Αμαλίας».
• Οι παλικαράδες (σελ. 105): «λαδωμένες αφέλειες, τζογιά παντελόνια, στραβά βαλμένα τα καπέλα, μια μαγκούρα με ρόζους στο χέρι, μια κάμα στο ζουνάρι».
• Ευθύς λόγος (σελ. 104): το βραβευμένο τραγούδι «Μέσα στις Πλάκας τα στενά / και στου Ψυρρή γλέντι αρχινά».

Σύνοψη: (ενδεικτική) α. Εικόνες: οι στενοί, φιδωτοί δρόμοι και τα παμπάλαια μονόροφα ή διώροφα σπίτια με αυλίτσες, χαγιάτια και βασιλικούς· το σκοτάδι με τον άθλιο φωτισμό και τις λάσπες, που διακόπτεται από τις «τρύπες φωτός» των ταβερνών και των μπακάλικων· οι μυρωδιές από τηγανισμένα συκώτια και οι ήχοι από ζουρνάδες, ντέφια, λατέρνες και τραγούδια μεθυσμένων· ο στολισμός με αψίδες πεύκων, σημαίες, χάρτινες γιρλάντες, χαλιά και φαναράκια· οι κοπέλες στα παράθυρα· η ανάμνηση των παλιών παλικαράδων με τη μαγκούρα και την κάμα· το σπίτι του Καρόρη με το πηγάδι, τα κιούπια, το πατητήρι, τα βαρέλια, τα κυδώνια και τα ρόδια, και τις γυναίκες με φορεσιές της εποχής της Αμαλίας. β. Τεχνικές: πρωτοπρόσωπη αφήγηση αυτόπτη μάρτυρα· ευθύς λόγος (το βραβευμένο τραγούδι)· συσσώρευση λεπτομερειών και απαριθμήσεις, συχνά σε ασύνδετο· οπτικές, ακουστικές και οσφρητικές εικόνες· επιλογή λαϊκών και παλιών λέξεων (χαγιάτια, τζογιά, κάμα, ζουνάρι, γιοματάρια, αρμάδες, σερπετοί)· σχήματα λόγου: παρομοιώσεις («σαν κοιλαράδες σάτυροι», «όπως κάνουν οι επισκέπτες των ζωολογικών κήπων»), μεταφορές («τρύπες φωτός», «μπουκέτα κοριτσιών»), αντίθεση φωτός-σκοταδιού· μικρές φράσεις και παύλες («Λίγα λεπτά διαδρομής - κ' ήταν σα να...»)· χιούμορ και ειρωνεία («κρασοκατάνυξη», η ομοιότητα με τον «στρατηγό Τρικούπη»).