Λύσεις — Κεφάλαιο 8: Γκ. Γκ. Μαρκές, «Οι νέες εφευρέσεις» (σελ. 58) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 8: Γκ. Γκ. Μαρκές, «Οι νέες εφευρέσεις» (σελ. 58)

Λύσεις των ερωτήσεων Α. Ανάγνωση-κατανόηση (2) και Β. Προσέγγιση της γλώσσας (2) της σελ. 58: οι εφευρέσεις των τσιγγάνων και τα αποτελέσματά τους, οι χαρακτήρες του Μελκίαδες και του Χοσέ Αρκάδιο, ρήματα παράγωγα από ονόματα, ερμηνεία και προέλευση λέξεων.

Οι «καινούργιες εφευρέσεις» και τα αποτελέσματα της χρήσης τους

Ερώτηση: 1. α) Ποιες «καινούργιες εφευρέσεις» έφεραν οι τσιγγάνοι, πώς έδειξαν τις δυνατότητες αυτών των εφευρέσεων; β) Ποια ήταν τα αποτελέσματα της χρήσης των εφευρέσεων αυτών από το συνταγματάρχη-κεντρικό πρόσωπο του κειμένου;

Απάντηση:

• Μαγνήτης: ο Μελκίαδες «Άρχισε να γυρίζει από σπίτι σε σπίτι σέρνοντας δύο μεταλλικές πλάκες κι όλος ο κόσμος τα έχασε βλέποντας κατσαρόλες, τηγάνια, τσιμπίδες και μαγκάλια να πέφτουν από τη θέση τους… κι ακόμα και αντικείμενα χαμένα από πολύ καιρό εμφανίστηκαν» (σελ. 55).
• Τηλεσκόπιο: «Έβαλαν μια τσιγγάνα στην άλλη άκρη του χωριού κι έστησαν το τηλεσκόπιο… ο κόσμος… έβλεπε την τσιγγάνα τόσο κοντά, σαν να μπορούσε να την πιάσει με το χέρι του» (σελ. 56).
• Μεγεθυντικός φακός: «μάζεψαν ένα σωρό ξερά χόρτα στη μέση του δρόμου και τους έβαλαν φωτιά συγκεντρώνοντας πάνω τους τις ηλιακές ακτίνες» (σελ. 56).
• Αποτελέσματα του μαγνήτη: αντάλλαξε «το μουλάρι του κι ένα κοπάδι κατσίκια» (σελ. 55)· «Το μόνο που κατάφερε να ξεθάψει ήταν μια πανοπλία του δέκατου πέμπτου αιώνα» με «έναν απολιθωμένο σκελετό» (σελ. 56).
• Αποτελέσματα του φακού: έδωσε τις πλάκες και «τρία αποικιακά νομίσματα» (σελ. 56)· «έπαθε εγκαύματα που έγιναν πληγές», «κόντεψε να βάλει φωτιά στο σπίτι», έστειλε εγχειρίδιο στις αρχές και «Πέρασε πολλά χρόνια περιμένοντας την απάντηση»· ο Μελκίαδες «του επέστρεψε τα χρυσά νομίσματα, μ’ αντάλλαγμα το μεγεθυντικό φακό κι επιπλέον του άφησε μερικούς πορτογαλέζικους χάρτες και διάφορα ναυτικά όργανα» (σελ. 57).

Σύνοψη: α) Οι τσιγγάνοι έφεραν πρώτα τον μαγνήτη και αργότερα ένα τηλεσκόπιο κι έναν μεγεθυντικό φακό. Ο Μελκίαδες έδειξε τη δύναμη του μαγνήτη σέρνοντας δύο μεταλλικές πλάκες από σπίτι σε σπίτι: κατσαρόλες, τηγάνια, τσιμπίδες και μαγκάλια έπεφταν, καρφιά και βίδες πάλευαν να ξεκαρφωθούν και χαμένα αντικείμενα εμφανίζονταν. Για το τηλεσκόπιο έβαλαν μια τσιγγάνα στην άλλη άκρη του χωριού, και όποιος πλήρωνε πέντε ρεάλια την έβλεπε σαν να ήταν δίπλα του. Με τον φακό έβαλαν φωτιά σε ξερά χόρτα συγκεντρώνοντας τις ηλιακές ακτίνες. β) Τις εφευρέσεις τις χρησιμοποίησε ο Χοσέ Αρκάδιο Μπουενδία, ο πατέρας του συνταγματάρχη. Με τον μαγνήτη, για τον οποίο έδωσε το μουλάρι του κι ένα κοπάδι κατσίκια, έψαχνε μήνες για χρυσάφι, αλλά βρήκε μόνο μια σκουριασμένη πανοπλία του 15ου αιώνα με έναν απολιθωμένο σκελετό. Για τον φακό έδωσε τις πλάκες και τρία από τα χρυσά νομίσματα της Ούρσουλας. Θέλοντας να τον κάνει πολεμικό όπλο, έπαθε εγκαύματα, κόντεψε να κάψει το σπίτι, έγραψε ένα εγχειρίδιο που το έστειλε στις αρχές και περίμενε χρόνια απάντηση που δεν ήρθε. Τελικά ο Μελκίαδες του επέστρεψε τα νομίσματα, πήρε πίσω τον φακό και του άφησε πορτογαλέζικους χάρτες και ναυτικά όργανα. Οι εφευρέσεις λοιπόν δεν του έφεραν κανένα κέρδος, μόνο ζημιές και απογοήτευση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το βιβλίο αναφέρει στην εκφώνηση «το συνταγματάρχη-κεντρικό πρόσωπο»· στο κείμενο τις εφευρέσεις τις χρησιμοποιεί ο πατέρας του συνταγματάρχη, ο Χοσέ Αρκάδιο Μπουενδία.
• Και τα δύο σκέλη (α: εφευρέσεις και επιδείξεις, β: αποτελέσματα) με στοιχεία του κειμένου.

Ο χαρακτήρας του τσιγγάνου και του Χοσέ Μπουενδία

Ερώτηση: 2. Να σκιαγραφήσετε σε δύο παραγράφους το χαρακτήρα των δύο κύριων προσώπων του κειμένου, του τσιγγάνου και του Χοσέ Μπουενδία με άξονα τη στάση τους απέναντι στις νέες εφευρέσεις του ανθρώπινου μυαλού.

Απάντηση:

• Μελκίαδες: «Τα πράγματα έχουν τη δική τους ζωή… φτάνει μόνο να ξυπνήσεις την ψυχή τους» (σελ. 55)· «Η επιστήμη κατάργησε τις αποστάσεις» (σελ. 56)· «Ο Μελκίαδες, που ήταν τίμιος άνθρωπος, τον προειδοποίησε: «Δεν κάνει γι’ αυτήν τη δουλειά»» (σελ. 55)· «Ο Μελκίαδες προσπάθησε και πάλι να τον αποτρέψει» (σελ. 56)· «του ’δωσε μια πειστική απόδειξη της τιμιότητάς του» (σελ. 57).
• Χοσέ Αρκάδιο: «η αχαλίνωτη φαντασία του κάλπαζε πάντα πιο μακριά απ’ τη σοφία της φύσης» (σελ. 55)· «σκέφτηκε πως θα μπορούσε να αξιοποιήσει αυτή την άχρηστη εφεύρεση για να ξεριζώσει το χρυσάφι» (σελ. 55)· «απορροφημένος ολοκληρωτικά απ’ τα τακτικά του πειράματα με την αυταπάρνηση επιστήμονα κι ακόμη και με κίνδυνο της ίδιας του της ζωής» (σελ. 57)· «δεν προσπάθησε ούτε καν να την παρηγορήσει» (σελ. 57).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο τσιγγάνος Μελκίαδες είναι ο άνθρωπος που φέρνει στο απομονωμένο Μακόντο τα επιτεύγματα του έξω κόσμου. Τα παρουσιάζει με θεατρικότητα, με σφυρίχτρες και νταούλια, σαν «θαύματα» που ξυπνούν «την ψυχή» των πραγμάτων, και πιστεύει στη δύναμη της επιστήμης («Η επιστήμη κατάργησε τις αποστάσεις»). Ταυτόχρονα είναι ρεαλιστής και τίμιος. Ξέρει τι μπορεί και τι δεν μπορεί να κάνει κάθε εφεύρεση, γι’ αυτό προειδοποιεί τον Χοσέ Αρκάδιο ότι ο μαγνήτης «δεν κάνει» για να βγάλει χρυσάφι και προσπαθεί να τον αποτρέψει από τα σχέδιά του με τον φακό. Στο τέλος του επιστρέφει τα χρυσά νομίσματα: δεν θέλει να κερδοσκοπήσει πάνω στην αφέλειά του. Ο Χοσέ Αρκάδιο Μπουενδία, αντίθετα, είναι ονειροπόλος, με «αχαλίνωτη φαντασία», ενθουσιώδης και παρορμητικός. Δεν ενδιαφέρεται να καταλάβει τις εφευρέσεις αλλά να τις χρησιμοποιήσει σε μεγαλεπήβολα και ουτοπικά σχέδια: τον μαγνήτη για να «ξεριζώσει το χρυσάφι απ’ τα σπλάχνα της γης», τον φακό ως όπλο για «ηλιακό πόλεμο». Είναι επίμονος ως την εμμονή και πειραματίζεται «με την αυταπάρνηση επιστήμονα», με κίνδυνο της ζωής του. Δεν εμπιστεύεται τους τσιγγάνους, αγνοεί τις προειδοποιήσεις, θυσιάζει τα υπάρχοντα της οικογένειας και δεν παρηγορεί καν τη γυναίκα του. Η στάση του δείχνει τη γοητεία αλλά και την αφέλεια ενός ανθρώπου που βλέπει για πρώτη φορά τα επιτεύγματα της επιστήμης.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δύο παράγραφοι, μία για κάθε πρόσωπο, με άξονα τη στάση απέναντι στις εφευρέσεις.
• Μελκίαδες: θαυμασμός και ρεαλισμός, τιμιότητα. Χοσέ Αρκάδιο: φαντασία, παρορμητισμός, εμμονή, αφέλεια.
• Τεκμηρίωση με φράσεις του κειμένου.

Ρήματα παράγωγα από ονόματα του κειμένου

Ερώτηση: 1. Δίπλα στα παρακάτω ονόματα του κειμένου να γράψετε ρήματα που παράγονται απ’ αυτά: μαγνήτης, θαύμα, βίδες, καρφιά, σχέδιο, άγριος, ζεστός. Δύο από αυτά τα ρήματα να τα χρησιμοποιήσεις σε προτάσεις (μία πρόταση για το κάθε ρήμα).

Απάντηση:

• Τα ονόματα στο κείμενο: «το μαγνήτη», «το όγδοο θαύμα» (σελ. 55)· «τα καρφιά και οι βίδες» (σελ. 55)· «επεξηγηματικά σχέδια», «τα άγρια θηρία» (σελ. 57)· «Ένα ζεστό μεσημέρι» (σελ. 56).
• μαγνήτης → μαγνητίζω · θαύμα → θαυμάζω (και θαυματουργώ) · βίδες (βίδα) → βιδώνω · καρφιά (καρφί) → καρφώνω · σχέδιο → σχεδιάζω · άγριος → αγριεύω · ζεστός → ζεσταίνω.
• Ενδεικτικές προτάσεις: «Ο Χοσέ Αρκάδιο σχεδίαζε για ώρες πώς θα χρησιμοποιήσει τον φακό.» · «Ο ήλιος ζέσταινε τα ξερά χόρτα στη μέση του δρόμου.»

Σύνοψη: μαγνητίζω, θαυμάζω, βιδώνω, καρφώνω, σχεδιάζω, αγριεύω, ζεσταίνω. Προτάσεις (ενδεικτικά): «Ο Χοσέ Αρκάδιο σχεδίαζε για ώρες πώς θα χρησιμοποιήσει τον φακό.» · «Ο ήλιος ζέσταινε τα ξερά χόρτα στη μέση του δρόμου.»

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τα ρήματα είναι κατά κανόνα μονοσήμαντα· δεκτά και άλλα σωστά παράγωγα (π.χ. θαυματουργώ).
• Οι προτάσεις είναι ελεύθερες· ελέγχεται η σωστή χρήση των ρημάτων.

Ερμηνεία και προέλευση πέντε λέξεων του κειμένου

Ερώτηση: 2. Να αναζητήσεις στο λεξικό την ερμηνεία των παρακάτω λέξεων του κειμένου και να προσέξεις από ποιες προέρχονται. (Πίνακας: Η λέξη / Η ερμηνεία της / Η προέλευσή της): εκκωφαντικός, πενιχρό, απολιθωμένο, επενδύσει, αυταπάρνηση

Απάντηση:

• Στο κείμενο: «με εκκωφαντική αταξία» (σελ. 55)· «το πενιχρό εισόδημα του νοικοκυριού» (σελ. 55)· «έναν απολιθωμένο σκελετό» (σελ. 56)· «ελπίζοντας πως θα βρεθεί η κατάλληλη ευκαιρία για να τα επενδύσει» (σελ. 56)· «με την αυταπάρνηση επιστήμονα» (σελ. 57).
• εκκωφαντικός: πολύ δυνατός (για θόρυβο), που σχεδόν σε κουφαίνει — από το εκκωφαίνω (εκ + κωφός = κουφός).
• πενιχρός: λιγοστός, ανεπαρκής, φτωχικός — από το αρχαίο πένης / πένομαι (= φτωχός, είμαι φτωχός).
• απολιθωμένος: που έχει γίνει πέτρα (απολίθωμα)· μεταφορικά: ακίνητος, παγωμένος — από το απολιθώνω (από + λίθος).
• επενδύω: τοποθετώ χρήματα σε κάτι για να έχω κέρδος· (και: καλύπτω μια επιφάνεια με υλικό) — από το επί + ενδύω.
• αυταπάρνηση: η θυσία του προσωπικού συμφέροντος ή της ασφάλειάς μου για χάρη ενός σκοπού ή των άλλων — από το αυτός (αυτ-) + απάρνηση (απαρνούμαι).

Σύνοψη: εκκωφαντικός: πολύ δυνατός, που σε κουφαίνει (εκκωφαίνω < εκ + κωφός) · πενιχρός: λιγοστός, φτωχικός (πένης/πένομαι) · απολιθωμένος: που έγινε πέτρα (απολιθώνω < από + λίθος) · επενδύω: τοποθετώ χρήματα για κέρδος (επί + ενδύω) · αυταπάρνηση: θυσία του εαυτού για έναν σκοπό (αυτός + απαρνούμαι).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι ερμηνείες δίνονται σε απόδοση· ο μαθητής συμπληρώνει τον πίνακα με το λήμμα του λεξικού του.
• Ελέγχεται ότι η σημασία συμφωνεί με τη χρήση της λέξης στο κείμενο (π.χ. «επενδύσει» = τοποθετήσει τα χρήματα).