Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Ν. Καζαντζάκης, «Να η Νέα Παιδαγωγική!» (σελ. 17) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 2: Ν. Καζαντζάκης, «Να η Νέα Παιδαγωγική!» (σελ. 17)

Λύσεις των ερωτήσεων Α. Ανάγνωση-κατανόηση (2) και Β. Προσέγγιση της γλώσσας (3) της σελ. 17: η «Νέα Παιδαγωγική», η συμπεριφορά των παιδιών στον «Ιούδα», το χιούμορ, η ανάλυση και ο σχηματισμός σύνθετων λέξεων.

Ποια ήταν η «Νέα Παιδαγωγική» του δασκάλου

Ερώτηση: 1. Ο δάσκαλος της Τετάρτης τάξης εφάρμοζε τη Νέα Παιδαγωγική. Ποια ήταν αυτή;

Απάντηση:

• Οι «αρχές» της: «Έπρεπε, λέει, ό,τι μαθαίναμε να το βλέπαμε και να το αγγίζαμε ή να το ζωγραφίζαμε σ’ ένα χαρτί γεμάτο κουκίδες» (σελ. 13).
• Η πειθαρχία: «Και τα μάτια μας τέσσερα, αταξίες δε θέλει, μήτε γέλια, μήτε φωνές στο διάλειμμα- και σταυρό τα χέρια. Και στο δρόμο, όταν δούμε παπά να του φιλούμε το χέρι» (σελ. 13-14).
• Η εφαρμογή: «μας κατέβαζε τα παντελονάκια και μας έδερνε κατάσαρκα με το βούρδουλα» και «— Να η Νέα Παιδαγωγική, είπε, κι άλλη φορά σκασμός!» (σελ. 14).
• Η «χειροπιαστή» εξήγηση: ο Ιούδας ήταν «σαν το Νικολιό!» — «έτσι μας έδειξε χειροπιαστά, καθώς το ορίζει η Νέα Παιδαγωγική, πώς ήταν ο Ιούδας» (σελ. 15).

Σύνοψη: Στα λόγια, η Νέα Παιδαγωγική ήταν μια μέθοδος εποπτικής διδασκαλίας: τα παιδιά έπρεπε να βλέπουν, να αγγίζουν ή να ζωγραφίζουν όσα μαθαίνουν. Τη συνόδευε μια αυστηρή πειθαρχία: «τα μάτια τέσσερα», καθόλου αταξίες, γέλια ή φωνές, σταυρωμένα χέρια, φίλημα του χεριού του παπά. Στην πράξη ήταν φόβος και βία: ο δάσκαλος έδερνε τα παιδιά κατάσαρκα με τον βούρδουλα και, όταν ο αφηγητής ρώτησε πού είναι η Νέα Παιδαγωγική, τον έδειρε λέγοντας «Να η Νέα Παιδαγωγική». Η «χειροπιαστή» διδασκαλία κατέληξε να στιγματίσει ένα αθώο παιδί ως «Ιούδα». (Τα παιδιά, πριν τη γνωρίσουν, πίστευαν πως η Νέα Παιδαγωγική ήταν «καμιά νέα γυναίκα».)

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Να διακρίνεται τι έλεγε ο δάσκαλος (εποπτική μάθηση, πειθαρχία) από αυτό που έκανε (βούρδουλας, ξύλο).
• Αναφορά στην ειρωνική φράση «Να η Νέα Παιδαγωγική» και στο επεισόδιο με το Νικολιό.

Η συμπεριφορά των παιδιών απέναντι στον «Ιούδα»

Ερώτηση: 2. Να περιγράψεις τη συμπεριφορά των παιδιών απέναντι στον «Ιούδα».

Απάντηση:

• Στην τάξη: «εμείς όλοι, που είχαμε γλιτώσει από τον κίνδυνο, τον αγριοματιάζαμε με μίσος και συμφωνήσαμε κρυφά από θρανίο σε θρανίο, άμα βγούμε έξω να τον σπάσουμε στο ξύλο που πρόδωκε το Χριστό» (σελ. 15).
• Στον δρόμο: «βάλαμε στη μέση το Νικολιό, κι ως βγήκαμε στο δρόμο αρχίσαμε να τον φτύνουμε και να τον δέρνουμε… τον κυνηγήσαμε με τις πέτρες, τον προγκούσαμε «Ιούδα! Ιούδα!» ωσότου έφτασε σπίτι του» (σελ. 16).
• Συνέπεια: «Το Νικολιό δεν ξαναφάνηκε στην τάξη, δεν ξαναπάτησε στο σκολειό» (σελ. 16).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα παιδιά, ανακουφισμένα που το «φοβερό» δάχτυλο του δασκάλου δεν σταμάτησε πάνω τους, στράφηκαν αμέσως εναντίον του Νικολιού. Μέσα στην τάξη τον αγριοκοίταζαν με μίσος και συμφώνησαν κρυφά να τον δείρουν, γιατί «πρόδωκε το Χριστό». Μόλις τελείωσε το μάθημα, τον έβαλαν στη μέση, τον έφτυναν, τον έδερναν και τον κυνήγησαν με πέτρες ως το σπίτι του, φωνάζοντας «Ιούδα! Ιούδα!». Η συμπεριφορά τους ήταν σκληρή και άδικη, μίμηση της βίας του δασκάλου και αποτέλεσμα της ψυχολογίας της ομάδας. Ταυτόχρονα έδειχνε την παιδική αφέλεια: τα παιδιά πίστεψαν κυριολεκτικά ότι ο συμμαθητής τους είχε κάποια σχέση με τον Ιούδα. Το αποτέλεσμα ήταν να μην ξαναπατήσει ο Νικολιός στο σχολείο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Να περιγράφονται και οι δύο φάσεις (στην τάξη και στον δρόμο) με στοιχεία του κειμένου.
• Να σχολιάζεται ο χαρακτήρας της συμπεριφοράς (μίσος, ομαδική βία, αφέλεια) και η συνέπειά της.

Το χιούμορ και η παρερμηνεία της «Νέας Παιδαγωγικής»

Ερώτηση: 1. Να εντοπίσεις τα στοιχεία που δημιουργούν την αίσθηση του χιούμορ στο κείμενο επιμένοντας ιδιαίτερα στην παρερμηνεία της φράσης «Νέα Παιδαγωγική».

Απάντηση:

• Η παρερμηνεία: «Θαρρούσαμε πως θα ’ταν καμιά νέα γυναίκα και την έλεγαν Παιδαγωγική, μα… ήταν ολομόναχος, η Παιδαγωγική έλειπε, θα ’ταν σπίτι» (σελ. 13).
• Η συνέχεια του αστείου: «Πού είναι, κυρ δάσκαλε… η Νέα Παιδαγωγική; γιατί δεν έρχεται στο σκολειό;» (σελ. 14)· ο δάσκαλος ονομάζεται «ο σύζυγος της Νέας Παιδαγωγικής» (σελ. 14) και «ο άντρας της Νέας Παιδαγωγικής» (σελ. 15).
• Η περιγραφή του: «Κοντοπίθαρος… στραβοπόδης… «δε θωράς μωρέ, πώς τυλιγαδίζουν τα πόδια του; και πώς βήχει; δεν είναι Κρητικός»» (σελ. 13).
• Άλλα κωμικά επεισόδια: «να κρατάει καθένας σας κι από ένα αυγό, όποιος δεν έχει αυγό, ας φέρει βούτυρο!»· η κόρη του Τερψιχόρη («Τέτοιες ατιμίες… δε θέλω εγώ στο σπίτι μου»)· οι γάτες («Ανάθεμα τη φύση… δεν έχει ηθική!») (σελ. 14).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Το χιούμορ γεννιέται κυρίως από την αφελή παιδική ματιά. Τα παιδιά δεν ξέρουν τη λέξη «Παιδαγωγική» και την παρερμηνεύουν ως όνομα γυναίκας: η «Νέα Παιδαγωγική» γίνεται η νεαρή σύζυγος του Διευθυντή, που «θα ’ταν σπίτι». Ο αφηγητής κρατά αυτή την παρερμηνεία ως το τέλος και αποκαλεί τον δάσκαλο «σύζυγο» και «άντρα της Νέας Παιδαγωγικής». Κορυφώνεται με την αθώα ερώτηση «Πού είναι η Νέα Παιδαγωγική; γιατί δεν έρχεται στο σκολειό;» και την ειρωνική απάντηση με τον βούρδουλα: «Να η Νέα Παιδαγωγική». Χιούμορ προκαλούν επίσης: η καρικατούρα του δασκάλου (κοντοπίθαρος, στραβοπόδης, «δεν είναι Κρητικός»), η αντίθεση λόγων-έργων («Δε λέω λόγια, θα δείτε έργα!»), η «πονηριά» του να ζητά αυγά και βούτυρο για το μάθημα του Κολόμβου, η υπερβολική «ηθική» του που τον κάνει να μην παντρεύει την κόρη του και να κυνηγά τις γάτες στη στέγη («Ανάθεμα τη φύση… δεν έχει ηθική!»). Είναι πικρό χιούμορ, γιατί πίσω του κρύβεται η βία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Κεντρικό σημείο: η παρερμηνεία της «Νέας Παιδαγωγικής» ως γυναίκας και η ειρωνική της «αποκάλυψη» με τον βούρδουλα.
• Να αναφέρονται τουλάχιστον δύο ακόμη πηγές χιούμορ (περιγραφή δασκάλου, αυγό-βούτυρο, Τερψιχόρη, γάτες, «Δε λέω λόγια…»).

Ανάλυση και τύπος των συνθέτων του κειμένου

Ερώτηση: 2. «κοντοπίθαρος», «στραβοπόδης», «κακομοίρηδες», «ρουσόξανθα»: Να αναλύσεις τις σύνθετες λέξεις στα συνθετικά τους και, σύμφωνα με τις γραμματικές κατηγορίες των συνθετικών και του σύνθετου, να εντοπίσεις τον τύπο των συνθέτων αυτών.

Απάντηση:

• Κανόνας (σελ. 17-18): ο τύπος του συνθέτου προσδιορίζεται από τις γραμματικές κατηγορίες των λέξεων που συνδέονται και τη γραμματική κατηγορία της λέξης που σχηματίζεται, π.χ. θάλασσα + ταραχή > θαλασσοταραχή: Ουσ. + Ουσ. → Ουσ.
• κοντοπίθαρος = κοντός (επίθ.) + πιθάρι (ουσ.) → επίθετο: Επίθ. + Ουσ. → Επίθ.
• στραβοπόδης = στραβός (επίθ.) + πόδι (ουσ.) → επίθετο (και ουσιαστικοποιημένο): Επίθ. + Ουσ. → Επίθ.
• κακομοίρηδες (κακομοίρης) = κακός (επίθ.) + μοίρα (ουσ.) → επίθετο (εδώ ουσιαστικοποιημένο, σε προσφώνηση): Επίθ. + Ουσ. → Επίθ.
• ρουσόξανθα (ρουσόξανθος) = ρούσος (επίθ., κοκκινωπός) + ξανθός (επίθ.) → επίθετο: Επίθ. + Επίθ. → Επίθ.

Σύνοψη: κοντοπίθαρος: κοντός + πιθάρι, τύπος Επίθ. + Ουσ. → Επίθ. · στραβοπόδης: στραβός + πόδι, Επίθ. + Ουσ. → Επίθ. · κακομοίρηδες: κακός + μοίρα, Επίθ. + Ουσ. → Επίθ. (ουσιαστικοποιημένο) · ρουσόξανθα: ρούσος + ξανθός, Επίθ. + Επίθ. → Επίθ. Και στα τέσσερα το α΄ συνθετικό συνδέεται με το β΄ με το συνδετικό φωνήεν -ο-.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Τα «στραβοπόδης» και «κακομοίρης» χρησιμοποιούνται και ως ουσιαστικά· γίνεται δεκτή και η απάντηση «→ Ουσ.» αν αιτιολογείται.
• Σωστή κατάταξη των συνθετικών σε γραμματικές κατηγορίες.

Σχηματισμός συνθέτων με καλός, κακός, κόκκινος, μέσος, βόρειος

Ερώτηση: 3. Να συνδέσεις τα επίθετα καλός, κακός, κόκκινος, μέσος, βόρειος α) με άλλα επίθετα, β) με ουσιαστικά και να σχηματίσεις όσο περισσότερες σύνθετες λέξεις μπορείς. Σε κάθε περίπτωση να προσδιορίζεις και τη γραμματική κατηγορία του σύνθετου. (Π.χ. όνομα (ουσιαστικό - επίθετο), ρήμα κτλ.).

Απάντηση:

• Παραδείγματα του βιβλίου (σελ. 17): καλός + τύχη > καλότυχος (επίθ.), άσπρος + κόκκινος > ασπροκόκκινος (επίθ.).
• καλός — α) + αγαθός > καλοκάγαθος (επίθ.)· β) + καιρός > καλοκαίρι (ουσ.), + τύχη > καλότυχος (επίθ.), + ζωή > καλοζωία (ουσ.), + καρδιά > καλόκαρδος (επίθ.).
• κακός — α) + άσχημος > κακάσχημος (επίθ.)· β) + τύχη > κακότυχος (επίθ.), + καιρός > κακοκαιρία (ουσ.), + ψυχή > κακόψυχος (επίθ.), + μοίρα > κακομοίρης (επίθ./ουσ.).
• κόκκινος — α) + μαύρος > κοκκινόμαυρος (επίθ.), + ξανθός > κοκκινόξανθος (επίθ.)· β) + μάγουλο > κοκκινομάγουλος (επίθ.), + χώμα > κοκκινόχωμα (ουσ.), + γένι > κοκκινογένης (επίθ.).
• μέσος — α) + ανατολικός > μεσανατολικός (επίθ.)· β) + νύχτα > μεσονύχτι (ουσ.), + πόλεμος > μεσοπόλεμος (ουσ.), + καλοκαίρι > μεσοκαλόκαιρο (ουσ.), + γη > μεσόγειος (επίθ.).
• βόρειος — α) + ανατολικός > βορειοανατολικός (επίθ.), + δυτικός > βορειοδυτικός (επίθ.)· β) + Ελλάδα > Βορειοελλαδίτης (ουσ.), + Αφρική > βορειοαφρικανικός (επίθ.).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτικά: καλοκάγαθος (επίθ.), καλοκαίρι (ουσ.), καλότυχος (επίθ.), καλόκαρδος (επίθ.)· κακάσχημος (επίθ.), κακοκαιρία (ουσ.), κακότυχος (επίθ.), κακόψυχος (επίθ.)· κοκκινόμαυρος (επίθ.), κοκκινομάγουλος (επίθ.), κοκκινόχωμα (ουσ.)· μεσονύχτι (ουσ.), μεσοπόλεμος (ουσ.), μεσόγειος (επίθ.)· βορειοανατολικός, βορειοδυτικός (επίθ.), Βορειοελλαδίτης (ουσ.). Όπως φαίνεται, όταν το επίθετο συνδέεται με επίθετο σχηματίζεται κατά κανόνα επίθετο, ενώ όταν συνδέεται με ουσιαστικό μπορεί να σχηματιστεί ουσιαστικό ή επίθετο.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η άσκηση δέχεται πολλές σωστές απαντήσεις· ελέγχεται ότι κάθε λέξη είναι υπαρκτό σύνθετο με α΄ συνθετικό το δοσμένο επίθετο και ότι η γραμματική κατηγορία δηλώνεται σωστά.
• Ορισμένα σύνθετα (π.χ. βορειοαφρικανικός, Βορειοελλαδίτης) έχουν και παραγωγική κατάληξη· είναι δεκτά ως σύνθετα του βόρειος.