Λύσεις — Κεφάλαιο 14: Δ. Χατζής, «Η τελευταία αρκούδα της Πίνδου» (σελ. 91) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 14: Δ. Χατζής, «Η τελευταία αρκούδα της Πίνδου» (σελ. 91)

Λύσεις των 4 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 91): Α.1-Α.2 (θεματικό κέντρο, κλιμάκωση της ψυχικής αντίδρασης του ήρωα), Β.1 (αφηγηματικές τεχνικές και στάση του συγγραφέα), Β.2 (μετασχηματισμός ανεξάρτητων προτάσεων σε δευτερεύουσες). Οι ερωτήσεις Γ (παραγωγή λόγου) δεν περιλαμβάνονται.

Θεματικό κέντρο και τίτλος του αποσπάσματος

Ερώτηση: Ποιο είναι το θεματικό κέντρο του αποσπάσματος; Μπορείς να βάλεις ένα δικό σου τίτλο στο απόσπασμα;

Απάντηση:

• Εισαγωγικό σημείωμα (σελ. 87): ο Σκουρογιάννης γυρίζει μετά από είκοσι χρόνια· «η νοσταλγία που τον κρατούσε στη ξενιτειά μετατρέπεται εδώ σε απογοήτευση και πίκρα».
• Αυτούσιο (σελ. 88): «Ο τελευταίος άνθρωπος του Ντορμπίνοβου κ' η τελευταία αρκουδίτσα της Πίνδου σταθήκαν εκεί στο ξέφωτο εκείνο του δάσους [...] δεν είχανε που να πάνε».
• Αυτούσιο (σελ. 90): «Ιμείς οι δυο απομείναμαν σε τούτον τον τόπο - κανένας άλλος - δεν έμεινε τίποτα εδώ».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Θεματικό κέντρο είναι η σταδιακή γνωριμία και η φιλία του μοναχικού, απογοητευμένου Σκουρογιάννη με την τελευταία αρκούδα της Πίνδου: δύο «τελευταίοι» ενός κόσμου που χάνεται βρίσκουν ο ένας στον άλλο συντροφιά, ώσπου ο χειμέριος ύπνος της αρκούδας τον αφήνει ξανά μόνο. Ενδεικτικοί τίτλοι: «Οι δύο τελευταίοι», «Μια φιλία στο ξέφωτο», «Η συντροφιά της μοναξιάς».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ο τίτλος είναι προσωπική επιλογή· γίνεται δεκτός αν αποδίδει το θεματικό κέντρο.

Η κλιμάκωση της ψυχικής αντίδρασης του Σκουρογιάννη

Ερώτηση: Πώς κλιμακώνεται και με ποιους εκφραστικούς τρόπους αποδίδεται η ψυχική αντίδραση του Σκουρογιάννη στη γνωριμία του με την αρκούδα;

Απάντηση:

• Πριν (σελ. 87): «είτανε σήμερα πολύ λυπημένος [...] καθόταν εκεί λυπημένος. Ολομόναχος - εντάξει. Διωγμένος, καταδιωγμένος - από ποιόν; Γιατί;».
• Η ανακάλυψη (σελ. 87): «Σηκώθηκε, τα κοίταξε, ξανακοίταξε [...] Ζούσε ακόμα. Ζούσε κι αυτή. Η λύπη του σκόρπισε μονομιάς - η καρδιά του χτύπησε δυνατά».
• Η πρώτη συνάντηση (σελ. 88): «Δύσπιστα, δισταχτικά και καχύποπτα»· στο παιχνίδι κρατά «τη λαβή του μαχαιριού του».
• Η κορύφωση (σελ. 89): «Ξεχείλισμα της δικής του λύπης, της μοναξιάς, της απελπισίας του - έσφιξε τ' αγαπημένο κεφάλι [...] στα δικά του μάτια ανεβήκαν τα δάκρυα, τόσον καιρό κρατημένα».
• Ο αποχωρισμός (σελ. 90): «Κοιμήσου εσύ, ερ' μου πουλί μου» — «τετράδιπλα ορφανεμένος».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αντίδραση κλιμακώνεται σε στάδια: (α) λύπη, μοναξιά, αίσθηση καταδίωξης πριν από την ανακάλυψη· (β) έκπληξη και ξαφνική χαρά με τα χνάρια («Η λύπη του σκόρπισε μονομιάς - η καρδιά του χτύπησε δυνατά»), επειδή ξαναβρίσκει τη σιγουριά ότι ο τόπος του υπάρχει· (γ) δυσπιστία και επιφυλακτικότητα στην πρώτη συνάντηση (κρατά το μαχαίρι)· (δ) τρυφερότητα και συγκίνηση όταν η αρκούδα του δείχνει εμπιστοσύνη — την αγκαλιάζει, τη φιλά, κλαίει· (ε) θλίψη στον αποχωρισμό. Εκφραστικοί τρόποι: σύντομες, κοφτές και ελλειπτικές προτάσεις με παύλες, επαναλήψεις («κοίταξε, ξανακοίταξε», «Ζούσε ακόμα. Ζούσε κι αυτή»), ερωτήσεις («από ποιόν; Γιατί;»), κλιμάκωση («τρία μέτρα, δύο μέτρα, ένα μέτρο, μισό»), συσσώρευση επιθέτων («Δύσπιστα, δισταχτικά και καχύποπτα»), μεταφορές («Ξεχείλισμα της δικής του λύπης») και η τρυφερή προσφώνηση «ερ' μου πουλί μου».

Αφηγηματικές τεχνικές και στάση του συγγραφέα

Ερώτηση: Ποιες αφηγηματικές τεχνικές χρησιμοποιούνται και ποια στάση κρατάει ο συγγραφέας απέναντι στα γεγονότα; Είναι ψυχρός παρατηρητής ή συμμετέχει συναισθηματικά;

Απάντηση:

• Βοήθεια (σελ. 91): αφηγηματικές τεχνικές είναι η οπτική γωνία (γ΄ πρόσωπο, α΄ πρόσωπο, μικτή), η περιγραφή, ο διάλογος, ο ευθύς λόγος, οι προοικονομίες, οι αναδρομές, ο εσωτερικός μονόλογος, το σχόλιο κ.ά.
• Τριτοπρόσωπη αφήγηση (σελ. 87): «Πήρε πάλι τον κατήφορο για τη ρεματιά»· εσωτερική εστίαση: «Διωγμένος, καταδιωγμένος - από ποιόν; Γιατί;».
• Διάλογος σε ευθύ λόγο (σελ. 88-89): «— Ε, λοιπόν, είπε ο γέρος ο Τράκας [...]», «— Τελειώσαμε, του 'πε του Τράκα».
• Περιγραφή (σελ. 88): «Πρέπει να 'τανε μικρή, θηλυκιά, δε θα 'ταν ακόμα δύο χρονών».
• Μονόλογος του ήρωα (σελ. 90): «— Κοιμήσου εσύ, ερ' μου πουλί μου, κοιμήσου τώρα».
• Σχόλιο-συμμετοχή (σελ. 89): «Ξεχείλισμα της δικής του λύπης, της μοναξιάς, της απελπισίας του».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τριτοπρόσωπη αφήγηση με εσωτερική εστίαση στον ήρωα (βλέπουμε τα γεγονότα μέσα από τις σκέψεις και τα συναισθήματά του, σε ελεύθερο πλάγιο λόγο), περιγραφή (ξέφωτο, χνάρια, αρκουδίτσα), διάλογο σε ευθύ λόγο (με τον Τράκα), μονόλογο (προς την κοιμισμένη αρκούδα) και σχόλιο. Δεν είναι ψυχρός παρατηρητής: συμμετέχει συναισθηματικά, όπως δείχνουν οι φορτισμένες εκφράσεις («Ξεχείλισμα της δικής του λύπης», «δάκρυα, τόσον καιρό κρατημένα», «τετράδιπλα ορφανεμένος»), η τρυφερότητα για την «αρκουδίτσα» και ο κοφτός, συγκινημένος ρυθμός.

Μετασχηματισμός ανεξάρτητων προτάσεων σε δευτερεύουσες

Ερώτηση: «Εκείνη η ξαφνική βροχούλα... Γιατί;» (1κ.): στο κείμενο χρησιμοποιούνται επαναλήψεις και συχνά ανεξάρτητες ή ελλειπτικές προτάσεις. Να ξαναγράψεις το απόσπασμα παραλείποντας και συμπληρώνοντας ό,τι χρειάζεται και αντικαθιστώντας ορισμένες από τις ανεξάρτητες προτάσεις με τις κατάλληλες δευτερεύουσες.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 87): «Εκείνη η ξαφνική βροχούλα τα 'κανε όλα, απ' αυτήν γινήκαν όλα. Πήρε πάλι τον κατήφορο για τη ρεματιά, πήρε τον ανήφορο για το δάσος. Εκεί τον έπιασε. Στάθηκε όσο να περάσει - πέρασε γρήγορα. Πήρε πάλι τον ανήφορο σιγά-σιγά για το ξέφωτο. O ήλιος πρόβαλε πάλι, ο τόπος απόμεινε υγρός, όλο το μικρό λιβάδι. Έκατσε στη συνηθισμένη του θέση - είτανε σήμερα πολύ λυπημένος, δεν τ' άνοιξε το δισάκι του - καθόταν εκεί λυπημένος. Ολομόναχος - εντάξει. Διωγμένος, καταδιωγμένος - από ποιόν; Γιατί;».
• Παραλείπονται οι επαναλήψεις («απ' αυτήν γινήκαν όλα», «καθόταν εκεί λυπημένος»)· συμπληρώνονται τα ελλειπτικά («Ολομόναχος - εντάξει» → ότι ήταν ολομόναχος το δεχόταν).
• Δευτερεύουσες που χρησιμοποιούνται: χρονικές (αφού, όταν, ώσπου), αναφορικές (που), αιτιολογικές (γιατί, επειδή), πλάγια ερώτηση (από ποιον και γιατί).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ενδεικτική εκδοχή: Όλα έγιναν εξαιτίας εκείνης της ξαφνικής βροχούλας. Αφού κατέβηκε πάλι στη ρεματιά, πήρε τον ανήφορο για το δάσος, όπου τον έπιασε η βροχή. Στάθηκε ώσπου να περάσει, και πέρασε γρήγορα. Ύστερα ανέβηκε σιγά σιγά προς το ξέφωτο. Όταν ο ήλιος πρόβαλε πάλι, ο τόπος, όλο το μικρό λιβάδι, είχε μείνει υγρός. Έκατσε στη συνηθισμένη του θέση, αλλά δεν άνοιξε το δισάκι του, γιατί ήταν πολύ λυπημένος. Το ότι ήταν ολομόναχος το δεχόταν· δεν καταλάβαινε όμως από ποιον ήταν διωγμένος και καταδιωγμένος και γιατί.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η εκδοχή είναι ενδεικτική· δεκτή κάθε διατύπωση που απαλείφει επαναλήψεις, συμπληρώνει τα ελλειπτικά και μετατρέπει σωστά κύριες σε δευτερεύουσες (χρονικές, αιτιολογικές, αναφορικές, πλάγιες ερωτήσεις).