Λύσεις — Κεφάλαιο 31: Α. Σαμαράκης, «Ζητείται ελπίς» (σελ. 170) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 31: Α. Σαμαράκης, «Ζητείται ελπίς» (σελ. 170)

Λύσεις των 4 ερωτήσεων Α και Β του βιβλίου (σελ. 170): τα θέματα του διηγήματος, η κλιμάκωση της αναζήτησης της ελπίδας, η μεταγραφή λόγιων φράσεων και το ύφος του συγγραφέα.

Τα θέματα που θίγονται στο διήγημα

Ερώτηση: Ποια θέματα θίγονται στο διήγημα του Σαμαράκη. Να τα εντοπίσεις και να τα συζητήσεις με τους/τις συμμαθητές/τριές σου.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 166): «Καινούριες μάχες είχαν αρχίσει στην Ινδοκίνα... Ένα ακόμα ιαπωνικό αλιευτικό που γύρισε με ραδιενέργεια... τρεις αυτοκτονίες. Οι δυο, για οικονομικούς λόγους».
• Αυτούσιο (σελ. 167): «Δεν είχε αλλάξει διόλου προς το καλύτερο η ζωή μας ύστερ' από τον πόλεμο... Σύγχυση στον τομέα των ιδεών, σύγχυση στον κοινωνικό τομέα... Σκεφτότανε τη φτώχεια, την αθλιότητα... είχε ελπίσει στον κομμουνισμό. Μα είχε διαψευσθεί κι εκεί».
• Αυτούσιο (σελ. 168): «Φοβότανε την ετικέτα που θα του δίνανε σίγουρα οι μεν και οι δε... Ούτε αριστερός, ούτε δεξιός».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στο διήγημα θίγονται:

1. Ο πόλεμος και η απειλή νέου παγκόσμιου πολέμου: μάχες στην Ινδοκίνα, «στην Κορέα χτες», η «σκιά του νέου παγκοσμίου πολέμου», η βόμβα υδρογόνου και η ραδιενέργεια (το ιαπωνικό αλιευτικό).
2. Η κοινωνική δυστυχία: φτώχεια, αθλιότητα, αυτοκτονίες νέων ανθρώπων για οικονομικούς λόγους.
3. Η αντίθεση ανάμεσα στο δράμα και την επιπολαιότητα της «Κοσμικής Κίνησης», της μόδας και των αγγελιών για υλικά αγαθά — «Το πανόραμα της ζωής!».
4. Η διάψευση των ελπίδων μετά τον πόλεμο: εκατομμύρια άνθρωποι είχαν ελπίσει ότι θα έρθει η ειρήνη και ότι θα σταματήσουν οι αυτοκτονίες για οικονομικούς λόγους, αλλά «Όλα είναι τα ίδια σαν και πριν».
5. Η κρίση των ιδεολογιών: ο ήρωας διαψεύστηκε από τον κομμουνισμό και δεν έχει ελπίδα σε καμιά ιδεολογία· η κούραση και η αδιαφορία είναι «γενικό φαινόμενο».
6. Η σύγχυση και ο φόβος του σύγχρονου ανθρώπου: σύγχυση στις ιδέες και στην κοινωνία, η ειρήνη «κρέμεται από μια κλωστή», «ο φόβος που έχει μπει στις καρδιές».
7. Η απώλεια της ελπίδας και η μοναξιά του ανθρώπου που την έχασε («Σα να ήτανε γυμνός ανάμεσα σε ντυμένους»).
8. Η ελευθερία και το χρέος του συγγραφέα: ο φόβος για τις πολιτικές «ετικέτες» και η απόφαση να μιλήσει ως «ένας άνθρωπος, τίποτε άλλο».
9. Η αναζήτηση της ελπίδας: η αγγελία «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ερώτηση προτείνει συζήτηση στην τάξη· εδώ δίνεται ο εντοπισμός των θεμάτων με τεκμήρια.

Η κλιμάκωση της αναζήτησης της ελπίδας

Ερώτηση: Ο συγγραφέας καταλήγει στη δική του αγγελία με τίτλο «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς». Να σχολιάσεις πώς κλιμακώνεται η αναζήτηση της ελπίδας.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 167): «Κι όμως είχε ελπίσει κι αυτός, όπως είχαν ελπίσει εκατομμύρια άνθρωποι... Μα τώρα ήτανε πια χωρίς ελπίδα. Ναι, δε φοβότανε να το ομολογήσει στον εαυτό του».
• Αυτούσιο (σελ. 168): «Έτσι κι αυτός, τώρα, είχε φτάσει στο σημείο να λέει: — Δεν υπάρχει πλέον ελπίς!... Όχι, έπρεπε να τα βγάλει. Στο διάολο η ετικέτα!... Βέβαια, άλλοι θάχουν ελπίδα, σκέφτηκε. Δεν μπορεί παρά νάχουν».
• Αυτούσιο (σελ. 168-169): «ΖΗΤΕΙΤΑΙ γραφομηχανή... ΖΗΤΕΙΤΑΙ τάπης γνήσιος περσικός... Έβγαλε την ατζέντα του... κι έγραψε με το μολύβι του: ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς... να επιμείνει να μπει οπωσδήποτε στο αυριανό φύλλο».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η αναζήτηση της ελπίδας κλιμακώνεται σταδιακά, από την παθητική ανάγνωση ως μια δημόσια πράξη:

1. Αφορμή — η εφημερίδα: οι ειδήσεις (πόλεμος, ραδιενέργεια, αυτοκτονίες, «Κοσμική Κίνηση») ξυπνούν σκέψεις για την κατάσταση του κόσμου.
2. Η συλλογική ελπίδα που διαψεύστηκε: μετά τον πόλεμο εκατομμύρια άνθρωποι είχαν ελπίσει «πως κάτι θ' άλλαζε», αλλά «Όλα είναι τα ίδια σαν και πριν».
3. Η προσωπική διάψευση: η ζωή του ήταν «μια σειρά από διαψεύσεις ελπίδων», ακόμα και στις ιδεολογίες· τώρα ομολογεί στον εαυτό του ότι είναι «χωρίς ελπίδα».
4. Η κορύφωση της απελπισίας: ταυτίζεται με τη φράση του γιατρού «Δεν υπάρχει πλέον ελπίς!» — σαν να είναι ο ίδιος ετοιμοθάνατος· νιώθει ότι όλοι το βλέπουν, «σα να ήταν έγκλημα», «γυμνός ανάμεσα σε ντυμένους».
5. Η στροφή: αποφασίζει να εκδώσει τα διηγήματά του («Στο διάολο η ετικέτα!»), γιατί νιώθει χρέος να πει ότι δεν έχει ελπίδα· και σκέφτεται ότι «άλλοι θάχουν ελπίδα... Δεν μπορεί παρά νάχουν».
6. Η πράξη: ανάμεσα στις αγγελίες που ζητούν υλικά αγαθά (γραφομηχανή, ραδιογραμμόφωνο, τζιπ, περσικό χαλί), γράφει τη δική του: «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς», με όνομα και διεύθυνση, και βιάζεται να πάει «κατευθείαν» στην εφημερίδα, «να παρακαλέσει, να επιμείνει» να μπει «οπωσδήποτε στο αυριανό φύλλο».

Η κλιμάκωση φαίνεται και στα ρήματα του τέλους (να πληρώσει, να πάει, να δώσει, να παρακαλέσει, να επιμείνει): η απελπισία γίνεται ενέργεια. Η αγγελία δείχνει ότι η ελπίδα είναι το πιο πολύτιμο «αγαθό», που δεν αγοράζεται, και ότι ο άνθρωπος, ακόμα και απελπισμένος, δεν σταματά να την αναζητά — μαζί με τους άλλους.

Μεταγραφή λόγιων φράσεων στη σημερινή γλώσσα

Ερώτηση: Στο κείμενο υπάρχουν λέξεις και φράσεις της επίσημης ή λόγιας μορφής της γλώσσας της εποχής που γράφτηκε το κείμενο. Να μεταγράψεις τουλάχιστον πέντε (5) τέτοιες φράσεις στη γλώσσα που χρησιμοποιούμε σήμερα.

Απάντηση:

• Λόγιες φράσεις του κειμένου (σελ. 166, 168-169): «Αι απώλειαι εκατέρωθεν υπήρξαν βαρύταται», «Η σκιά του νέου παγκοσμίου πολέμου απλούται εις τον κόσμο μας», «Κοκταίηλ προχθές παρά τω κυρίω και τη κυρία Μ. Τ.», «Χάρμα ευμορφιάς και κομψότητος», «Ελεγκάντικη εμφάνισις», «νεόδμητος μονοκατοικία, κατασκευή αρίστη, εκ 4 δωματίων», «εις σοβαρόν κύριον δωμάτιον εις β΄ όροφον, ευάερον, ευήλιον», «πιάνο προς αγοράν», «τζιπ εν καλή καταστάσει», «τάπης γνήσιος περσικός», «Δεν υπάρχει πλέον ελπίς!», «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς».

Σύνοψη: 1. «Αι απώλειαι εκατέρωθεν υπήρξαν βαρύταται» → Οι απώλειες και από τις δύο πλευρές ήταν πολύ βαριές. 2. «Η σκιά του νέου παγκοσμίου πολέμου απλούται εις τον κόσμο μας» → Η σκιά του νέου παγκόσμιου πολέμου απλώνεται στον κόσμο μας. 3. «Κοκταίηλ προχθές παρά τω κυρίω και τη κυρία Μ. Τ.» → Προχθές έγινε κοκτέιλ στο σπίτι του κυρίου και της κυρίας Μ. Τ. 4. «Χάρμα ευμορφιάς και κομψότητος η κυρία Β. Χ.» → Η κυρία Β. Χ. ήταν πανέμορφη και πολύ κομψή. 5. «Ελεγκάντικη εμφάνισις η δεσποινίς Ο. Ν.» → Η δεσποινίδα Ο. Ν. είχε κομψή εμφάνιση. 6. «ΠΩΛΕΙΤΑΙ νεόδμητος μονοκατοικία, κατασκευή αρίστη, εκ 4 δωματίων» → Πουλιέται καινούργια μονοκατοικία, άριστης κατασκευής, με 4 δωμάτια. 7. «ΕΝΟΙΚΙΑΖΕΤΑΙ εις σοβαρόν κύριον δωμάτιον εις β΄ όροφον, ευάερον, ευήλιον» → Νοικιάζεται σε σοβαρό κύριο δωμάτιο στον δεύτερο όροφο, με καλό αερισμό και πολύ ήλιο. 8. «ΖΗΤΕΙΤΑΙ πιάνο προς αγοράν» → Ζητείται πιάνο για αγορά. 9. «ΖΗΤΕΙΤΑΙ τζιπ εν καλή καταστάσει» → Ζητείται τζιπ σε καλή κατάσταση. 10. «ΖΗΤΕΙΤΑΙ τάπης γνήσιος περσικός» → Ζητείται γνήσιο περσικό χαλί. 11. «Δεν υπάρχει πλέον ελπίς!» → Δεν υπάρχει πια ελπίδα! 12. «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς» → Ζητείται ελπίδα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η εκφώνηση ζητά τουλάχιστον πέντε φράσεις· δίνονται περισσότερες για επιλογή.
• Γίνεται δεκτή κάθε μεταγραφή που αποδίδει σωστά το νόημα στη σημερινή γλώσσα.

Το ύφος του Σαμαράκη

Ερώτηση: Να συζητήσετε στην τάξη τον τρόπο που γράφει ο συγγραφέας (το ύφος του) και ιδιαίτερα τα στοιχεία εκείνα που κάνουν το λόγο του ελκυστικό, κατανοητό και επικοινωνιακό.

Απάντηση:

• Βοήθεια - Ύφος (σελ. 170): «Ύφος λέγεται ο ιδιαίτερος τρόπος που γράφει ο κάθε συγγραφέας, όπως είναι η επιλογή του προσώπου (τρίτο ή πρώτο), η συντακτική οργάνωση του λόγου (παράταξη, υπόταξη, επανάληψη, κ.ά.), ο διάλογος, ο ευθύς λόγος, οι σύντομες φράσεις, οι λεκτικές επιλογές (λόγιες και λαϊκές λέξεις), τα σχήματα λόγου».
• Αυτούσιο (σελ. 166): «Ήρθε ο καφές. Άναψε τσιγάρο, ήπιε δυο γουλιές, κι άνοιξε την απογευματινή εφημερίδα».
• Αυτούσιο (σελ. 168): «Σα να ήταν έγκλημα αυτό. Σα να είχε ένα σημάδι πάνω του που το μαρτυρούσε. Σα να ήτανε γυμνός ανάμεσα σε ντυμένους».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Στοιχεία του ύφους του Σαμαράκη που κάνουν τον λόγο του ελκυστικό, κατανοητό και επικοινωνιακό:

1. Πρόσωπο: αφήγηση σε γ΄ πρόσωπο, αλλά από τη σκοπιά του ήρωα — ζούμε τις σκέψεις του από μέσα. Ο ήρωας είναι ανώνυμος, ένας «πολύ συνηθισμένος» άνθρωπος, γι' αυτό κάθε αναγνώστης μπορεί να ταυτιστεί μαζί του.
2. Σύντομες φράσεις και παράταξη: «Ήρθε ο καφές. Άναψε τσιγάρο, ήπιε δυο γουλιές...» — απλή σύνταξη, γρήγορος ρυθμός, εύκολη κατανόηση.
3. Απλή, καθημερινή γλώσσα στην αφήγηση (με λαϊκούς τύπους: «απόγεμα», «συζητούσανε», «χρονώ», «θαρχόταν»), σε αντίθεση με τη λόγια γλώσσα των ειδήσεων και των αγγελιών· η αντίθεση δίνει ζωντάνια και ρεαλισμό.
4. Επαναλήψεις: «σύγχυση... σύγχυση», «Σκεφτότανε... Σκεφτότανε», «Είχε ελπίσει τότε... Είχε ελπίσει ύστερα», «ΖΗΤΕΙΤΑΙ...» — τονίζουν τις έμμονες σκέψεις του ήρωα· οι ειδήσεις επανέρχονται σαν ρεφρέν.
5. Απαριθμήσεις: οι ειδήσεις και οι αγγελίες παρατάσσονται, δείχνοντας το χάος της επικαιρότητας.
6. Αποσιωπητικά: «αύριο...», «πως ...» — αφήνουν τον αναγνώστη να συμπληρώσει.
7. Ευθύς λόγος: «— Τσιγάρα!», «— Δεν υπάρχει πλέον ελπίς!» — ζωντάνια και θεατρικότητα.
8. Σχήματα λόγου: παρομοιώσεις («Σα να ήτανε γυμνός ανάμεσα σε ντυμένους»), μεταφορές («η σκιά του τρίτου», η ειρήνη «κρέμεται από μια κλωστή»), ειρωνεία («Το πανόραμα της ζωής!»), επιφωνήματα («Στο διάολο η ετικέτα!»).
9. Ρεαλιστικές λεπτομέρειες του καφενείου (καφές, τσιγάρο, ποτήρι νερό, καθρέφτης, τρόλεϊ, το ημίφως του σούρουπου), που δημιουργούν ατμόσφαιρα και κάνουν τη σκηνή οικεία.
10. Κυκλική δομή και ανατροπή: το διήγημα ξεκινά και τελειώνει με την εφημερίδα· η απρόσμενη αγγελία «ΖΗΤΕΙΤΑΙ ελπίς» δίνει ένα δυνατό, αξέχαστο τέλος.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ερώτηση προτείνει συζήτηση στην τάξη· εδώ δίνονται τα κύρια στοιχεία του ύφους με παραδείγματα, με βάση τη «Βοήθεια» της σελ. 170.