Λύσεις — Κεφάλαιο 15: Γ. Γραμματικάκης, «Ασφυξία στις θάλασσες και τη στεριά» (σελ. 97) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 15: Γ. Γραμματικάκης, «Ασφυξία στις θάλασσες και τη στεριά» (σελ. 97)

Λύσεις των 4 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 97): Α.1-Α.2 (νοηματικό κέντρο, πλαγιότιτλοι και νοηματικές ενότητες), Β.1 (επιρρηματικοί προσδιορισμοί), Β.2 (ισοδύναμες λέξεις-φράσεις). Η ερώτηση Γ (παραγωγή λόγου) δεν περιλαμβάνεται.

Το νοηματικό κέντρο του κειμένου

Ερώτηση: Αφού διαβάσεις προσεκτικά όλο το κείμενο, να βρεις το νοηματικό του κέντρο.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 92): «οι θάλασσες, τα ποτάμια, τα δάση ή το έδαφος φέρουν ορατά αυτή τη φορά τα ίχνη της ανθρώπινης ανευθυνότητας».
• Αυτούσιο (σελ. 96): «H ρίζα του κακού -η ανευθυνότητα και καταναλωτική μανία των συγχρόνων κοινωνιών- δεν φαίνεται να έχει εύκολο δρόμο αντιμετώπισης».
• Αυτούσιο (σελ. 94): «ο οικολογικός εκφυλισμός της Μεσογείου υποδηλώνει το αδιέξοδο ενός πολιτισμού και των αξιών του».

Σύνοψη: Νοηματικό κέντρο: η ρύπανση των θαλασσών (ιδίως της Μεσογείου) και της στεριάς από πετρέλαιο, λύματα, χημικούς ρύπους, τοξικά απόβλητα και σκουπίδια, που οφείλεται στην ανθρώπινη ανευθυνότητα και την καταναλωτική μανία των σύγχρονων κοινωνιών και απειλεί τη ζωή και τον ίδιο τον πολιτισμό μας.

Κύρια συστατικά, πλαγιότιτλοι και νοηματικές ενότητες

Ερώτηση: Σε κάθε παράγραφο να βρεις τα κύρια συστατικά (θέμα - σημαντικές λεπτομέρειες). Στη συνέχεια να βάλεις πλαγιότιτλους και να τις εντάξεις ευρύτερα σε νοηματικές ενότητες.

Απάντηση:

• Παρ. 1 (σελ. 92) — θέμα: ο εκφυλισμός του περιβάλλοντος δεν αφορά μόνο την ατμόσφαιρα· λεπτομέρειες: θάλασσες, ποτάμια, δάση, έδαφος. Πλαγιότιτλος: «Τα ίχνη της ανθρώπινης ανευθυνότητας».
• Παρ. 2 (σελ. 92-93) — θέμα: η ρύπανση από τα πλοία και το πετρέλαιο· λεπτομέρειες: 100.000 πλοία στη Βόρεια Θάλασσα, διοξίνη, γεωτρήσεις, μαζούτ, πλανγκτόν. Πλαγιότιτλος: «Πλοία και πετρέλαιο».
• Παρ. 3 (σελ. 93) — θέμα: οι άλλοι ρύποι· λεπτομέρειες: απορρυπαντικά, άζωτο, εντομοκτόνα, βαριά μέταλλα, ραδιενεργά κατάλοιπα, απειλή για ψάρια και μικροοργανισμούς. Πλαγιότιτλος: «Χημικοί και ραδιενεργοί ρύποι».
• Παρ. 4 (σελ. 93-94) — θέμα: η κατάσταση στη Μεσόγειο· λεπτομέρειες: 70% λυμάτων 120 πόλεων, 120.000 τ. ορυκτελαίων, 600.000 τ. απορρυπαντικών, 100 τ. υδραργύρου, 800.000 τ. αζώτου, 30% της παγκόσμιας ρύπανσης από πετρελαιοειδή. Πλαγιότιτλος: «Η μολυσμένη Μεσόγειος».
• Παρ. 5 (σελ. 94) — θέμα: το μέλλον της Μεσογείου· λεπτομέρειες: Σχέδιο δράσης 1975, φόβος για τη μοίρα της Νεκρής Θάλασσας, Braudel. Πλαγιότιτλος: «Μια Νεκρή Θάλασσα;».
• Παρ. 6 (σελ. 94-96) — θέμα: τοξικά απόβλητα και σκουπίδια· λεπτομέρειες: η ιστορία του Pelicano, λάστιχα και λεπίδες στις ΗΠΑ, πλαστικά στο Hong Kong, 50.000 επικίνδυνες χωματερές στη Δ. Γερμανία, όρια της ανακύκλωσης. Πλαγιότιτλος: «Η στεριά πνίγεται στα σκουπίδια».
• Παρ. 7 (σελ. 96) — θέμα: επίλογος με τον «Μικρό Πρίγκιπα». Πλαγιότιτλος: «Η Γη δεν είναι πλανήτης του σωρού».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Νοηματικές ενότητες: Α΄ (παρ. 1) Εισαγωγή: ο εκφυλισμός δεν αφορά μόνο την ατμόσφαιρα. Β΄ (παρ. 2-3) Η ρύπανση των θαλασσών από πετρέλαιο και χημικούς-ραδιενεργούς ρύπους. Γ΄ (παρ. 4-5) Η Μεσόγειος: σημερινή κατάσταση και ζοφερό μέλλον. Δ΄ (παρ. 6) Η στεριά: τοξικά απόβλητα, σκουπίδια και η ρίζα του κακού. Ε΄ (παρ. 7) Επίλογος: η Γη δεν είναι «πλανήτης του σωρού».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι πλαγιότιτλοι είναι ενδεικτικοί· δεκτοί όσοι αποδίδουν το θέμα της παραγράφου.
• Η διαίρεση σε ενότητες μπορεί να διαφέρει ελαφρά (π.χ. η παρ. 7 μαζί με την 6).

Επιρρηματικοί προσδιορισμοί

Ερώτηση: α. «Μεγάλες επίσης... στο μέλλον». Να βρεις τους επιρρηματικούς προσδιορισμούς που υπάρχουν στο απόσπασμα. β. Να σχηματίσεις τρεις προτάσεις χρησιμοποιώντας επιρρηματικούς προσδιορισμούς (τόπου - αιτίας - σκοπού).

Απάντηση:

• Απόσπασμα (σελ. 93): «Μεγάλες επίσης ποσότητες αζώτου, προερχόμενες από τα λιπάσματα ή τις καύσεις των αυτοκινήτων, [...] καταλήγουν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο -μέσω του αέρα, των ποταμών ή του εδάφους- στη θάλασσα. Ενώ ραδιενεργά κατάλοιπα [...], που ήταν πριν λίγες δεκαετίες ουσιαστικά ανεξέλεγκτες, έχουν σε ανεξακρίβωτη έκταση μολύνει θαλάσσιες περιοχές. Έτσι, [...] απειλούνται με εξόντωση ή αργή εξαφάνιση, και συχνές είναι μέχρι τώρα οι περιπτώσεις [...]. Όπως όμως και στην ατμόσφαιρα, πολλά είναι τα σκοτεινά ακόμη σημεία στην κατανόηση του θαλάσσιου οικοσυστήματος. δεν αποκλείεται, συνεπώς, και μικρές ακόμη διαταράξεις της ισορροπίας να έχουν σοβαρές συνέπειες στο μέλλον».
• Ορισμός (Βοήθεια, σελ. 98): κάθε συμπλήρωμα του ρήματος που δεν είναι κατηγορούμενο, αντικείμενο ή ποιητικό αίτιο είναι επιρρηματικός προσδιορισμός· δηλώνει τόπο, χρόνο, τρόπο, ποσό, αιτία, σκοπό κ.λπ.
• Τρόπου: «με τον ένα ή τον άλλο τρόπο», «μέσω του αέρα, των ποταμών ή του εδάφους» (μέσο-τρόπος), «ουσιαστικά», «Έτσι».
• Τόπου: «στη θάλασσα» (κατεύθυνση), «(όπως και) στην ατμόσφαιρα».
• Χρόνου: «πριν λίγες δεκαετίες», «μέχρι τώρα», «ακόμη» (σκοτεινά ακόμη σημεία), «στο μέλλον».
• Ποσού-έκτασης: «σε ανεξακρίβωτη έκταση».
• Προέλευσης (της μετοχής «προερχόμενες»): «από τα λιπάσματα ή τις καύσεις των αυτοκινήτων».
• Αναφοράς: «στην κατανόηση του θαλάσσιου οικοσυστήματος».
• Συμπεράσματος / προσθήκης: «συνεπώς», «επίσης».

Σύνοψη: (ενδεικτική) α. Επιρρηματικοί προσδιορισμοί του αποσπάσματος: επίσης, από τα λιπάσματα ή τις καύσεις των αυτοκινήτων, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, μέσω του αέρα, των ποταμών ή του εδάφους, στη θάλασσα, πριν λίγες δεκαετίες, ουσιαστικά, σε ανεξακρίβωτη έκταση, Έτσι, μέχρι τώρα, όπως και στην ατμόσφαιρα, ακόμη, στην κατανόηση του θαλάσσιου οικοσυστήματος, συνεπώς, στο μέλλον. β. Ενδεικτικές προτάσεις: Τόπου: «Τα πλοία ρίχνουν τα απόβλητά τους στη Βόρεια Θάλασσα». Αιτίας: «Τα ψάρια πεθαίνουν από τη ρύπανση» / «Τα ψάρια πεθαίνουν, επειδή η θάλασσα είναι μολυσμένη». Σκοπού: «Οι χώρες υπέγραψαν σχέδιο δράσης για να προστατέψουν τη Μεσόγειο».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Το «με εξόντωση ή αργή εξαφάνιση» (απειλούνται με...) μπορεί να θεωρηθεί και εμπρόθετο συμπλήρωμα του ρήματος· δεκτό αν αιτιολογείται.
• Στο β οι προτάσεις είναι ενδεικτικές· ελέγχεται ότι ο προσδιορισμός δηλώνει πράγματι τόπο, αιτία και σκοπό.

Ισοδύναμες λέξεις και φράσεις

Ερώτηση: Αφού προσέξεις τη σημασία που έχουν μέσα στο κείμενο, να αντικαταστήσεις τις υπογραμμισμένες λέξεις, φράσεις με άλλες ισοδύναμες. α. Οι θάλασσες και τα ποτάμια και το έδαφος φέρουν ορατά τα ίχνη της ανθρώπινης ανευθυνότητας. β. Η ποιότητα του πετρελαίου που καίνε οι κινητήρες των πλοίων είναι συχνά χειρίστη. γ. Οργανικές ύλες, θεμελιώδεις για πολλές αλυσίδες ειδών διατροφής. δ. Παρότι οι σχετικές μελέτες είναι ακόμη προκαταρκτικές, υπολογίζεται ότι... ε. Την κατάσταση συνοψίζει με ανατριχιαστική πυκνότητα η ιστορία του φορτηγού πλοίου Peliceno. στ. Η ρίζα του κακού δεν φαίνεται να έχει εύκολο δρόμο αντιμετώπισης.

Απάντηση:

• Υπογραμμισμένα στο βιβλίο (σελ. 97): α «ορατά», «ίχνη της ανθρώπινης ανευθυνότητας»· β «χειρίστη»· γ «θεμελιώδεις»· δ «προκαταρκτικές»· ε «συνοψίζει με ανατριχιαστική πυκνότητα»· στ «Η ρίζα του κακού», «εύκολο δρόμο αντιμετώπισης».
• α. ορατά → φανερά, εμφανώς· τα ίχνη της ανθρώπινης ανευθυνότητας → τα σημάδια της ανθρώπινης ασυνειδησίας / αμέλειας.
• β. χειρίστη → κάκιστη, πολύ κακή.
• γ. θεμελιώδεις → βασικές, ουσιώδεις, απαραίτητες.
• δ. προκαταρκτικές → αρχικές, προπαρασκευαστικές (όχι ακόμη ολοκληρωμένες).
• ε. συνοψίζει με ανατριχιαστική πυκνότητα → αποδίδει συνοπτικά και με τρομακτική σαφήνεια / συμπυκνώνει με φρικτό τρόπο.
• στ. Η ρίζα του κακού → η βασική αιτία του προβλήματος· εύκολο δρόμο αντιμετώπισης → εύκολη λύση, εύκολο τρόπο να αντιμετωπιστεί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) α. φέρουν φανερά τα σημάδια της ανθρώπινης ασυνειδησίας· β. είναι συχνά κάκιστη· γ. βασικές για πολλές αλυσίδες· δ. Παρότι οι σχετικές μελέτες είναι ακόμη αρχικές· ε. αποδίδει συνοπτικά και με τρομακτική σαφήνεια· στ. Η βασική αιτία του προβλήματος δεν φαίνεται να έχει εύκολη λύση.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Δεκτή κάθε ισοδύναμη λέξη/φράση που διατηρεί τη σημασία μέσα στο κείμενο.