Λύσεις — Κεφάλαιο 20: Ν. Καββαδίας, «Mal du depart» (σελ. 122) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 20: Ν. Καββαδίας, «Mal du depart» (σελ. 122)

Λύσεις των 5 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 122): Α.1-Α.2 (ιδανικός κι ανάξιος εραστής, ο τίτλος), Β.1 (ρήματα σε μέλλοντα), Β.2 (λειτουργία των επιθέτων), Β.3 (αλλαγή αριθμού σε ονοματικά σύνολα). Οι ερωτήσεις Γ (παραγωγή λόγου) δεν περιλαμβάνονται.

«Ιδανικός κι ανάξιος εραστής» και η σχέση με την τελευταία στροφή

Ερώτηση: Ο ποιητής στην πρώτη στροφή λέει ότι θα μείνει πάντα ιδανικός και συγχρόνως ανάξιος εραστής των μακρυσμένων ουρανών και των γαλάζιων πόντων. Πώς αντιλαμβάνεσαι αυτά τα λόγια; Ποια σχέση έχουν με το περιεχόμενο της τελευταίας στροφής;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 121, α΄ στροφή): «Θα μείνω πάντα ιδανικός κι ανάξιος εραστής / των μακρυσμένων ουρανών και των γαλάζιων πόντων / και θα πεθάνω μια βραδιά, σαν όλες τις βραδιές / χωρίς να σχίσω τη θολή γραμμή των οριζόντων».
• Αυτούσιο (σελ. 121, ε΄ στροφή): «Κι εγώ που τόσο επόθησα μια μέρα να ταφώ / σε κάποια θάλασσα βαθιά στις μακρινές Ινδίες, / θά 'χω ένα θάνατο κοινό και θλιβερό πολύ, / και μια κηδεία σαν των πολλών ανθρώπων τις κηδείες».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Ο ποιητής είναι «ιδανικός» εραστής της θάλασσας και των μακρινών ουρανών, γιατί τους αγαπά με απόλυτο, αγνό, ονειρικό πάθος· είναι όμως συγχρόνως «ανάξιος», γιατί δεν θα βρει ποτέ το θάρρος να πραγματοποιήσει το όνειρό του, να φύγει, να ταξιδέψει — θα πεθάνει «χωρίς να σχίσω τη θολή γραμμή των οριζόντων». Η αντίθεση (οξύμωρο) δείχνει τον εσωτερικό του διχασμό ανάμεσα στην επιθυμία και στην αδυναμία. Η τελευταία στροφή κλείνει κυκλικά το ποίημα και επιβεβαιώνει την πρώτη: ο θάνατος «μια βραδιά, σαν όλες τις βραδιές» της α΄ στροφής γίνεται «θάνατος κοινός και θλιβερός πολύ» με «κηδεία σαν των πολλών ανθρώπων»· αντί για τον τάφο που ποθούσε σε μια βαθιά θάλασσα των μακρινών Ινδιών, θα έχει το τέλος ενός συνηθισμένου ανθρώπου. Η «αναξιότητα» της αρχής έχει ως τίμημα την κοινότοπη ζωή και τον κοινότοπο θάνατο του τέλους.

Τα σημεία που επιβεβαιώνουν τον τίτλο

Ερώτηση: Ο γαλλικός τίτλος στα ελληνικά μπορεί να αποδοθεί ως ο πόνος για το ανεκπλήρωτο ταξίδι, ο πόνος της μη αναχώρησης. Αφού διαβάσεις το ποίημα, να εντοπίσεις τα σημεία που επιβεβαιώνουν τον τίτλο.

Απάντηση:

• α΄ στροφή (σελ. 121): «χωρίς να σχίσω τη θολή γραμμή των οριζόντων».
• β΄ στροφή (σελ. 121): «θ' αναχωρούν σαν πάντοτε περήφανα τα πλοία / κι εγώ σκυφτός σ' ένα γραφείο με χάρτες ναυτικούς / θα κάνω αθροίσεις σε χοντρά λογιστικά βιβλία».
• γ΄ στροφή (σελ. 121): «Θα πάψω πια για μακρινά ταξίδια να μιλώ [...] «ήταν μια λόξα νεανική, μα τώρα έχει περάσει»».
• δ΄ στροφή (σελ. 121): «Μα ο εαυτός μου μια βραδιά εμπρός μου θα υψωθεί / και λόγο, ως ένας δικαστής στυγνός, θα μου ζητήσει».
• ε΄ στροφή (σελ. 121): «Κι εγώ που τόσο επόθησα μια μέρα να ταφώ / σε κάποια θάλασσα βαθιά στις μακρινές Ινδίες».

Σύνοψη: Τον τίτλο επιβεβαιώνουν: (α) η δήλωση ότι θα πεθάνει «χωρίς να σχίσω τη θολή γραμμή των οριζόντων» — δηλαδή χωρίς να ταξιδέψει ποτέ· (β) η εικόνα των πλοίων που θα αναχωρούν «περήφανα» για το Μαδράς, τη Σιγκαπούρη, το Αλγέρι και το Σφαξ, ενώ εκείνος θα μένει «σκυφτός» σε ένα γραφείο κάνοντας αθροίσεις — οι «χάρτες ναυτικοί» μπροστά του κάνουν τον πόνο πιο έντονο· (γ) η σιωπή του για τα ταξίδια και η παρεξήγηση των άλλων, που θεωρούν το όνειρό του «λόξα νεανική»· (δ) η ενοχή και η αυτοτιμωρία όταν ο εαυτός του, «δικαστής στυγνός», του ζητά λόγο για την προδοσία του ονείρου· (ε) ο πόθος να ταφεί σε μια βαθιά θάλασσα των Ινδιών, που θα μείνει ανεκπλήρωτος, με έναν «θάνατο κοινό και θλιβερό πολύ».

Τα ρήματα σε μέλλοντα και η ψυχική κατάσταση του ποιητή

Ερώτηση: Ο ποιητής γράφει συχνά στον μέλλοντα. Αφού υπογραμμίσεις τα ρήματα που βρίσκονται σε μέλλοντα να προσέξεις πώς εκφράζει μέσα από αυτά την ψυχική του κατάσταση.

Απάντηση:

• Ρήματα σε μέλλοντα (σελ. 121): α΄ στροφή «Θα μείνω», «θα πεθάνω»· β΄ «θ' αναχωρούν», «θα κάνω»· γ΄ «Θα πάψω», «θα νομίζουνε», «θα λέει»· δ΄ «θα υψωθεί», «θα μου ζητήσει», «θα οπλιστεί», «θα σημαδέψει», «θα χτυπήσει»· ε΄ «θά 'χω».
• Εξακολουθητικός μέλλοντας: θ' αναχωρούν, θα κάνω, θα νομίζουνε, θα λέει, θά 'χω — κάτι που θα επαναλαμβάνεται ή θα διαρκεί (η ρουτίνα).
• Στιγμιαίος μέλλοντας: θα μείνω, θα πεθάνω, θα πάψω, θα υψωθεί, θα ζητήσει, θα οπλιστεί, θα σημαδέψει, θα χτυπήσει — κάτι που θα γίνει μία φορά, οριστικά.
• Η μόνη αναφορά στο παρελθόν (σελ. 121): «Κι εγώ που τόσο επόθησα» — ο πόθος ανήκει πια στο παρελθόν.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα ρήματα σε μέλλοντα είναι: θα μείνω, θα πεθάνω, θ' αναχωρούν, θα κάνω, θα πάψω, θα νομίζουνε, θα λέει, θα υψωθεί, θα ζητήσει, θα οπλιστεί, θα σημαδέψει, θα χτυπήσει, θά 'χω. Με τον μέλλοντα ο ποιητής προφητεύει τη ζωή του σαν κάτι ήδη κριμένο και αναπόφευκτο· δεν εκφράζει ελπίδα ή σχέδια, αλλά βεβαιότητα για μια αποτυχία. Η ψυχική του κατάσταση είναι κατάσταση παραίτησης, απαισιοδοξίας, πίκρας και ενοχής: ο εξακολουθητικός μέλλοντας (θα κάνω αθροίσεις, θ' αναχωρούν τα πλοία, θα λέει η μάνα) αποδίδει τη μονότονη, επαναλαμβανόμενη ρουτίνα που τον περιμένει, ενώ ο στιγμιαίος (θα πεθάνω, θα πάψω, θα οπλιστεί, θα χτυπήσει) τις οριστικές, τραγικές στιγμές — την εγκατάλειψη του ονείρου, την αυτοτιμωρία, τον θάνατο. Ο πόθος εμφανίζεται μόνο σε παρελθοντικό χρόνο («επόθησα»), σαν κάτι που έχει χαθεί.

Η λειτουργία των επιθέτων

Ερώτηση: Τα επίθετα στο ποίημα δεν είναι διακοσμητικά, αλλά η επιλογή και η χρήση τους δίνει ιδιαίτερη σημασία στο ουσιαστικό που συνοδεύουν. Να κάνεις τις παρατηρήσεις σου σχετικά με αυτό το θέμα μετά από μια προσεκτική ανάγνωση του κειμένου.

Απάντηση:

• α΄ στροφή (σελ. 121): «ιδανικός κι ανάξιος εραστής», «μακρυσμένων ουρανών», «γαλάζιων πόντων», «θολή γραμμή των οριζόντων».
• β΄ στροφή (σελ. 121): «περήφανα τα πλοία», «εγώ σκυφτός», «χάρτες ναυτικούς», «χοντρά λογιστικά βιβλία».
• γ΄ στροφή (σελ. 121): «μακρινά ταξίδια», «η μάνα μου χαρούμενη», «λόξα νεανική».
• δ΄ στροφή (σελ. 121): «δικαστής στυγνός», «ανάξιο χέρι».
• ε΄ στροφή (σελ. 121): «θάλασσα βαθιά», «μακρινές Ινδίες», «θάνατο κοινό και θλιβερό πολύ».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα επίθετα φορτίζουν συναισθηματικά τα ουσιαστικά και οργανώνουν τις αντιθέσεις του ποιήματος: (α) «ιδανικός κι ανάξιος» εραστής: η αντίθεση-οξύμωρο αποδίδει τον εσωτερικό διχασμό ανάμεσα στο αγνό πάθος και στην αδυναμία πραγμάτωσης· (β) «μακρυσμένων», «γαλάζιων», «μακρινά», «μακρινές Ινδίες», «θάλασσα βαθιά»: τονίζουν την απόσταση, το απρόσιτο και τη γοητεία του ονείρου· (γ) «θολή γραμμή των οριζόντων»: το όριο που δεν θα ξεπεράσει ποτέ, ασαφές και ανέφικτο· (δ) «περήφανα» τα πλοία ↔ «σκυφτός» ο ποιητής: η αντίθεση δείχνει την ελευθερία και την αξιοπρέπεια του ταξιδιού απέναντι στην ταπείνωση και την υποταγή του υπαλλήλου· (ε) «χάρτες ναυτικούς» και «χοντρά λογιστικά βιβλία»: η ειρωνεία των ναυτικών χαρτών σε ένα γραφείο και το βάρος, η πλήξη της ρουτίνας· (στ) «χαρούμενη» μάνα και «λόξα νεανική»: η απόσταση ανάμεσα στον πόνο του και στην ανακούφιση των άλλων, που υποτιμούν το όνειρο· (ζ) «δικαστής στυγνός», «ανάξιο χέρι»: η σκληρότητα της αυτοκριτικής και η ενοχή· (η) «θάνατο κοινό και θλιβερό πολύ»: η απογύμνωση από κάθε μεγαλείο, το τίμημα της προδοσίας του ονείρου.

Αλλαγή αριθμού σε ονοματικά σύνολα

Ερώτηση: Να δώσεις, αφού αλλάξεις τον αριθμό, στην ίδια πτώση τα ακόλουθα ΟΣ (επίθετο και όνομα) : μακρυσμένων ταξιδιών, χάρτες ναυτικούς, μακρινές Ινδίες, τη θολή γραμμή των οριζόντων, δικαστής στυγνός.

Απάντηση:

• μακρυσμένων ταξιδιών — γενική πληθυντικού → γενική ενικού.
• χάρτες ναυτικούς — αιτιατική πληθυντικού → αιτιατική ενικού.
• μακρινές Ινδίες — αιτιατική πληθυντικού → αιτιατική ενικού.
• τη θολή γραμμή — αιτιατική ενικού → αιτιατική πληθυντικού· των οριζόντων — γενική πληθυντικού → γενική ενικού.
• δικαστής στυγνός — ονομαστική ενικού → ονομαστική πληθυντικού.

Σύνοψη: μακρυσμένων ταξιδιών → μακρυσμένου ταξιδιού· χάρτες ναυτικούς → χάρτη ναυτικό· μακρινές Ινδίες → μακρινή Ινδία· τη θολή γραμμή των οριζόντων → τις θολές γραμμές του ορίζοντα· δικαστής στυγνός → δικαστές στυγνοί.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Ελέγχεται να διατηρείται η πτώση και να αλλάζουν μαζί άρθρο, επίθετο και ουσιαστικό.