Λύσεις — Κεφάλαιο 9: Ν. Γκάτσος, «Ο εφιάλτης της Περσεφόνης» (σελ. 61) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 9: Ν. Γκάτσος, «Ο εφιάλτης της Περσεφόνης» (σελ. 61)

Λύσεις των ερωτήσεων Α. Ανάγνωση-κατανόηση (2) και Β. Προσέγγιση της γλώσσας (2) της σελ. 61: τι χάθηκε και τι το αντικατέστησε, γιατί η Περσεφόνη να μην ξαναβγεί, οι αντιθέσεις «Φυσικό» - «Τεχνητό», τα στοιχεία μουσικότητας.

Οι «φυσικές» συνθήκες που χάθηκαν και τι πήρε τη θέση τους

Ερώτηση: 1. Ποιες «φυσικές» συνθήκες έχουν πλέον χαθεί και τι έχει πάρει τη θέση τους;

Απάντηση:

• 1η στροφή: «Εκεί που φύτρωνε φλησκούνι κι άγρια μέντα… τώρα χωριάτες παζαρεύουν τα τσιμέντα / και τα πουλιά πέφτουν νεκρά στην υψικάμινο» (σελ. 60).
• 2η στροφή: «Εκεί που σμίγανε τα χέρια τους οι μύστες… τώρα πετάνε τ’ αποτσίγαρα οι τουρίστες» (σελ. 60).
• 3η στροφή: «Εκεί που η θάλασσα γινόταν ευλογία… τώρα καμιόνια κουβαλούν στα ναυπηγεία / άδεια κορμιά, σιδερικά, παιδιά κι ελάσματα» (σελ. 60).

Σύνοψη: Έχουν χαθεί: (α) η άγρια φύση, με τα αρωματικά φυτά (φλησκούνι, άγρια μέντα) και τα πρώτα κυκλάμινα· τη θέση τους πήραν το παζάρι για τα τσιμέντα (η τσιμεντοποίηση) και η υψικάμινος, όπου τα πουλιά πέφτουν νεκρά· (β) η ιερότητα του τόπου, όπου οι μύστες προσεύχονταν ευλαβικά πριν μπουν στο θυσιαστήριο· τώρα οι τουρίστες πετούν αποτσίγαρα και πηγαίνουν να δουν το καινούργιο διυλιστήριο· (γ) η καθαρή θάλασσα που ήταν «ευλογία» και η ποιμενική ζωή του κάμπου με τα βελάσματα των κοπαδιών· τώρα καμιόνια κουβαλούν στα ναυπηγεία «άδεια κορμιά, σιδερικά, παιδιά κι ελάσματα». Τη φύση και την παράδοση τις αντικατέστησε η βιομηχανία.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Να αναφέρονται και οι τρεις στροφές με το ζεύγος «τι χάθηκε - τι το αντικατέστησε».

Γιατί η Περσεφόνη να μην «ξαναβγεί»

Ερώτηση: 2. Γιατί ο ποιητής προτρέπει την Περσεφόνη να μην «ξαναβγεί στου κόσμου το μπαλκόνι»;

Απάντηση:

• «Κοιμήσου Περσεφόνη, στην αγκαλιά της γης / στου κόσμου το μπαλκόνι ποτέ μην ξαναβγείς» (σελ. 60).
• Ο τίτλος: «Ο εφιάλτης της Περσεφόνης» (σελ. 60)· οι τρεις στροφές με το «τώρα…» της καταστροφής (σελ. 60).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Η Περσεφόνη είναι στον μύθο η θεά που επιστρέφει κάθε άνοιξη από τον Κάτω Κόσμο και φέρνει την αναγέννηση της φύσης. Αν «ξαναβγεί στου κόσμου το μπαλκόνι», δεν θα βρει πια ανθισμένα κυκλάμινα, ιερούς τόπους και ευλογημένη θάλασσα, αλλά τσιμέντα, υψικαμίνους, διυλιστήρια, νεκρά πουλιά και «άδεια κορμιά». Ο κόσμος έχει γίνει ο «εφιάλτης» της. Ο ποιητής θέλει να την προφυλάξει από αυτό το θέαμα και της ζητά να μείνει για πάντα στην αγκαλιά της γης. Ταυτόχρονα εκφράζει την απαισιοδοξία του: η φύση έχει καταστραφεί τόσο, που ούτε η θεά της άνοιξης δεν μπορεί πια να την ξαναζωντανέψει.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Σύνδεση με τον μύθο της Περσεφόνης (επιστροφή κάθε άνοιξη, αναγέννηση της φύσης).
• Σύνδεση με την καταστροφή που περιγράφουν οι στροφές και με τον τίτλο («εφιάλτης»).

Οι αντιθέσεις ανάμεσα στο «Φυσικό» και στο «Τεχνητό»

Ερώτηση: 1. Το ποίημα δομείται πάνω σε έντονες αντιθέσεις ανάμεσα στο «Φυσικό» και στο «Τεχνητό». Ποιές είναι αυτές;

Απάντηση:

• Σχήμα κάθε στροφής: «Εκεί που…» (Φυσικό, παρελθόν) / «τώρα…» (Τεχνητό, παρόν) (σελ. 60).
• φλησκούνι, άγρια μέντα, το πρώτο κυκλάμινο ↔ τα τσιμέντα, η υψικάμινος (σελ. 60).
• τα πουλιά (ζωή) ↔ «πέφτουν νεκρά στην υψικάμινο» (σελ. 60).
• οι μύστες, το θυσιαστήριο ↔ οι τουρίστες, τ’ αποτσίγαρα, το διυλιστήριο (σελ. 60).
• η θάλασσα-ευλογία, τα βελάσματα του κάμπου ↔ τα καμιόνια, τα ναυπηγεία, τα σιδερικά, τα ελάσματα (σελ. 60).

Σύνοψη: Οι αντιθέσεις, μία σε κάθε στροφή: (1) φλησκούνι, άγρια μέντα, το πρώτο κυκλάμινο της γης (Φυσικό) ↔ τσιμέντα και υψικάμινος, όπου τα πουλιά πέφτουν νεκρά (Τεχνητό)· (2) οι μύστες και το ιερό θυσιαστήριο (ιερός, φυσικός τόπος) ↔ οι τουρίστες με τα αποτσίγαρα και το καινούργιο διυλιστήριο· (3) η θάλασσα-ευλογία και τα βελάσματα του κάμπου ↔ τα καμιόνια, τα ναυπηγεία, τα σιδερικά και τα ελάσματα. Η αντίθεση δηλώνεται και γραμματικά: «Εκεί που» με παρατατικό (φύτρωνε, σμίγανε, γινόταν) για το παρελθόν της φύσης, «τώρα» με ενεστώτα (παζαρεύουν, πετάνε, κουβαλούν) για το βιομηχανικό παρόν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Να εντοπίζονται τα ζεύγη αντιθέσεων και των τριών στροφών.
• Θετικά αξιολογείται η παρατήρηση για την αντίθεση χρόνων (παρατατικός - ενεστώτας) και για το σχήμα «Εκεί που… τώρα…».

Τα στοιχεία που προσδίδουν μουσικότητα στο ποίημα

Ερώτηση: 2. Το κείμενο έχει μελοποιηθεί από το Μ. Χατζιδάκι. Αφού ακούσετε το τραγούδι στην τάξη, να προσέξεις ποια είναι εκείνα τα στοιχεία που προσδίδουν μουσικότητα στο κείμενο.

Απάντηση:

• Ομοιοκαταληξία (σελ. 60): μέντα - τσιμέντα, κυκλάμινο - υψικάμινο · μύστες - τουρίστες, θυσιαστήριο - διυλιστήριο · ευλογία - ναυπηγεία, βελάσματα - ελάσματα · γης - ξαναβγείς.
• Στροφική οργάνωση: τρία τετράστιχα με το ίδιο σχήμα και ένα τελικό δίστιχο (σελ. 60).
• Επανάληψη (αναφορά): «Εκεί που… / τώρα…» στην αρχή κάθε στροφής (σελ. 60).
• Ήχοι: «φλησκούνι… μέντα… τσιμέντα», «σμίγανε… μύστες… τουρίστες» (επανάληψη συμφώνων σ, μ, ν και φωνηέντων).

Σύνοψη: (ενδεικτική) Μουσικότητα δίνουν: (α) η πλούσια ομοιοκαταληξία, πλεκτή στα τετράστιχα (μέντα - τσιμέντα, κυκλάμινο - υψικάμινο κ.λπ.) και ζευγαρωτή στο δίστιχο (γης - ξαναβγείς)· πολλές ρίμες είναι σε προπαροξύτονες, «πλούσιες» λέξεις (κυκλάμινο - υψικάμινο, θυσιαστήριο - διυλιστήριο, βελάσματα - ελάσματα), που ηχούν σαν ηχώ· (β) ο σταθερός, ιαμβικός ρυθμός και το ίσο περίπου μήκος των στίχων· (γ) η κανονική στροφική οργάνωση (τρία τετράστιχα που λειτουργούν σαν «κουπλέ» και ένα δίστιχο σαν «ρεφρέν» ή επωδός)· (δ) η επανάληψη του σχήματος «Εκεί που… τώρα…» (αναφορά, παραλληλισμός)· (ε) οι ηχητικές επαναλήψεις συμφώνων και φωνηέντων (παρήχηση), π.χ. «φλησκούνι… μέντα… τσιμέντα».

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Η ακρόαση του τραγουδιού γίνεται στην τάξη· τα στοιχεία που ζητούνται (ομοιοκαταληξία, ρυθμός, στροφές, επαναλήψεις) εντοπίζονται στο ίδιο το κείμενο.
• Αρκεί ο εντοπισμός τουλάχιστον τριών στοιχείων με παραδείγματα.