Λύσεις — Κεφάλαιο 13: Ο. Ελύτης, «Ο Αύγουστος» (σελ. 86) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 13: Ο. Ελύτης, «Ο Αύγουστος» (σελ. 86)

Λύσεις των 3 ερωτήσεων του βιβλίου (σελ. 86): Α.1 (το κείμενο ως τραγούδι), Α.2 (εικόνες, μεταφορές, προσωποποιήσεις), Β.1 (κυριολεκτική και μεταφορική σημασία ρημάτων). Οι ερωτήσεις Γ (παραγωγή λόγου) δεν περιλαμβάνονται.

Πώς φαίνεται ότι το κείμενο είναι τραγούδι

Ερώτηση: O «Αύγουστος» του Οδυσσέα Ελύτη είναι ένα τραγούδι. Γράφτηκε δηλαδή για να μελοποιηθεί και να τραγουδηθεί. Πώς φαίνεται αυτό στο κείμενο;

Απάντηση:

• Δομή (σελ. 84): τέσσερις σύντομες τετράστιχες στροφές· η τέταρτη επαναλαμβάνει αυτούσια την πρώτη («O Αύγουστος ελούζονταν / μες στην αστροφεγγιά / κι από τα γένια του έσταζαν / άστρα και γιασεμιά»), όπως το ρεφρέν ενός τραγουδιού.
• Ομοιοκαταληξία (σελ. 84): «ορκιζόμαστε / φιλιόμαστε», «ράψουμε / ανάψουμε», «αστροφεγγιά / γιασεμιά».
• Προσφώνηση (σελ. 84): «Αύγουστε μήνα και Θεέ / σε σένανε ορκιζόμαστε» — απλή, προφορική γλώσσα, όπως στα λαϊκά τραγούδια.
• Σημείωμα του ποιητή (σελ. 85): «κοντά στα ποιήματά μου, δοκίμασα να γράψω και μερικά τραγούδια»· «μια κιθάρα περιμένει έτοιμη να πάρει τα λόγια».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Φαίνεται από: (α) τις σύντομες, ρυθμικές τετράστιχες στροφές· (β) την ομοιοκαταληξία (ορκιζόμαστε/φιλιόμαστε, ράψουμε/ανάψουμε, αστροφεγγιά/γιασεμιά)· (γ) την επανάληψη της πρώτης στροφής στο τέλος, που λειτουργεί σαν ρεφρέν και δίνει κυκλική μορφή· (δ) την απλή, προφορική γλώσσα και την προσφώνηση «Αύγουστε μήνα και Θεέ», που θυμίζουν λαϊκό τραγούδι. Το επιβεβαιώνει και το σημείωμα του ποιητή, που μιλά για τραγούδια που περιμένουν μια κιθάρα.

Τα κρυμμένα «θαύματα» του ποιήματος

Ερώτηση: Μέσα στο κείμενο υπάρχουν μικρά κρυμμένα «θαύματα». Ποια είναι αυτά; (Θα τα βρεις, αν εντοπίσεις τις μεταφορές, τις προσωποποιήσεις, τις εικόνες και γενικότερα όλους τους τολμηρούς συνδυασμούς του ποιητή).

Απάντηση:

• Προσωποποίηση (σελ. 84): «O Αύγουστος ελούζονταν» — ο μήνας λούζεται σαν άνθρωπος, έχει «γένια», και προσφωνείται «Θεέ».
• Μεταφορά-εικόνα (σελ. 84): «μες στην αστροφεγγιά» — το φως των άστρων γίνεται νερό λουτρού· «από τα γένια του έσταζαν άστρα και γιασεμιά».
• Τολμηρός συνδυασμός (σελ. 84): «Απ' την Παρθένο στο Σκορπιό / χρυσή κλωστή να ράψουμε» — ζώδια-ουρανός και ράψιμο.
• Μεταφορά (σελ. 84): «έναν θαλασσινό σταυρό / στη χάρη σου ν' ανάψουμε» — θρησκευτικό τάμα και θάλασσα μαζί.

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα «θαύματα» είναι οι τολμηροί συνδυασμοί του ποιητή: (α) η προσωποποίηση του Αυγούστου, που λούζεται, έχει γένια και λατρεύεται σαν θεός («Αύγουστε μήνα και Θεέ»)· (β) η εικόνα του λουτρού «μες στην αστροφεγγιά», όπου το φως γίνεται νερό· (γ) τα «άστρα και γιασεμιά» που στάζουν από τα γένια του — ένωση ουρανού (άστρα) και γης (λουλούδια, άρωμα)· (δ) η «χρυσή κλωστή» που ράβεται «απ' την Παρθένο στο Σκορπιό», δηλαδή ο χρόνος και η αγάπη που δένονται από ζώδιο σε ζώδιο· (ε) ο «θαλασσινός σταυρός» που ανάβουν οι ερωτευμένοι σαν τάμα στη χάρη του Αυγούστου.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Αποδεκτή κάθε τεκμηριωμένη ερμηνεία των εικόνων, αρκεί να εντοπίζονται τα σχήματα λόγου στους στίχους.

Κυριολεκτική και μεταφορική σημασία ρημάτων

Ερώτηση: λούζομαι - ανάβω - ράβω - στάζω: να χρησιμοποιήσεις τα ρήματα σε προτάσεις με την κυριολεκτική και μεταφορική τους σημασία.

Απάντηση:

• Στο ποίημα τα τέσσερα ρήματα είναι μεταφορικά (σελ. 84): «ελούζονταν μες στην αστροφεγγιά», «έσταζαν άστρα και γιασεμιά», «χρυσή κλωστή να ράψουμε», «θαλασσινό σταυρό [...] ν' ανάψουμε».
• λούζομαι — κυριολεκτικά: «Λούζομαι κάθε πρωί με ζεστό νερό». Μεταφορικά: «Η πόλη λούζεται στο φως του ήλιου»· «Τον έλουσε με βρισιές».
• ανάβω — κυριολεκτικά: «Άναψε το τζάκι / το καντήλι». Μεταφορικά: «Άναψε η συζήτηση»· «Άναψε από θυμό».
• ράβω — κυριολεκτικά: «Η μητέρα έραψε το κουμπί στο πουκάμισο». Μεταφορικά: «Του έραψε κοστούμι» (τον κατηγόρησε άδικα)· «Ράψε το στόμα σου» (σώπα).
• στάζω — κυριολεκτικά: «Η βρύση στάζει όλη νύχτα». Μεταφορικά: «Τα λόγια του έσταζαν μέλι»· «Η φωνή του έσταζε φαρμάκι».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κυριολεκτικά: λούζομαι με νερό, ανάβω το τζάκι, ράβω ένα κουμπί, η βρύση στάζει. Μεταφορικά: η πόλη λούζεται στο φως, άναψε η συζήτηση, του έραψε κοστούμι, τα λόγια του έσταζαν μέλι. Στο ποίημα και τα τέσσερα ρήματα έχουν μεταφορική σημασία (λουτρό στην αστροφεγγιά, άστρα που στάζουν, κλωστή που ράβει τα ζώδια, σταυρός που ανάβει ως τάμα).

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι προτάσεις είναι ενδεικτικές· κάθε πρόταση γίνεται δεκτή αν δείχνει καθαρά τη διάκριση κυριολεκτικής-μεταφορικής σημασίας.