Λύσεις — Κεφάλαιο 28: Ζλάτα Φιλίποβιτς, «Ένα Ημερολόγιο από το Σεράγεβο» (σελ. 156) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ – ΛΥΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ασκήσεων Σχολικού Βιβλίου Λύσεις — Κεφάλαιο 28: Ζλάτα Φιλίποβιτς, «Ένα Ημερολόγιο από το Σεράγεβο» (σελ. 156) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 28: Ζλάτα Φιλίποβιτς, «Ένα Ημερολόγιο από το Σεράγεβο» (σελ. 156)

Λύσεις των 6 ερωτήσεων Α και Β του βιβλίου (σελ. 156): τα θέματα των επιστολών, η αντίθεση παρελθόντος-παρόντος, τα ρήματα «μπορώ» και «υπάρχω», μετατροπή χρόνου και παράγωγα, γραμματική χρήση ρημάτων, τεχνική της γραφής.

Τα θέματα που προβάλλει η Ζλάτα στις επιστολές της

Ερώτηση: Στις επιστολές που διάβασες η Ζλάτα προβάλλει διάφορα θέματα που αγγίζουν τόσο την ίδια, όσο και τους γύρω της. Να τα συζητήσεις με τους/τις συμμαθητές/τριές σου και να τα φωτίσεις περισσότερο.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 152): «ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ ΠΙΑ ΤΟΥΣ ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΥΣ!... Μια μαθήτρια που δεν πηγαίνει πια στο σχολείο... χωρίς φίλες, χωρίς ήλιο, χωρίς πουλιά... Ένα παιδί του πολέμου».
Αυτούσιο (σελ. 153-154): «Δεν έχουμε νερό και ηλεκτρικό ρεύμα... Για ποιο λόγο τα «κακομαθημένα παιδιά» δεν καταλήγουν σε μια συμφωνία;... Έχει χάσει είκοσι πέντε κιλά... Δε μοιάζουν πια με τον μπαμπά και τη μαμά μου... STOP THE WAR! PEACE!».
Αυτούσιο (σελ. 155): «...νέους ανθρώπους που δεν έχουν πια χέρια ή πόδια... Δεν υπάρχουν καν τα περιστέρια... Τους πήραν την παιδική τους ηλικία... το Σεράγιεβο αργοπεθαίνει».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Θέματα που αγγίζουν την ίδια: (α) Η χαμένη παιδική ηλικία: δεν πηγαίνει σχολείο, δεν παίζει, δεν έχει φίλες, ήλιο, φύση, φρούτα, σοκολάτες — είναι «ένα παιδί του πολέμου». (β) Ο φόβος και η απελπισία από τους βομβαρδισμούς, τις οβίδες, τους νεκρούς. (γ) Η θλίψη που την κυριεύει ολοένα πιο συχνά («Είμαι θλιμμένη όταν σκέφτομαι»), η αρρώστια. (δ) Η λαχτάρα για ειρήνη και για επιστροφή στην κανονική ζωή («θα μπορέσω να ξαναγίνω μαθήτρια;», «I NEED PEACE!»).

Θέματα που αγγίζουν τους γύρω της: (α) Οι στερήσεις όλων: νερό, ρεύμα, ξύλα, τρόφιμα, κεριά. (β) Η φθορά της οικογένειας: ο πατέρας έχασε είκοσι πέντε κιλά, η μητέρα ζάρωσε, «δε μοιάζουν πια» με τους γονείς της — αλλά η οικογένεια μένει ενωμένη (η παρτίδα χαρτιά). (γ) Τα θύματα: χιλιάδες παιδιά μιας πόλης που καταστρέφεται, νέοι χωρίς χέρια ή πόδια, δυστυχισμένοι που κουβαλούν νερό. (δ) Ο παραλογισμός και η ευθύνη του πολέμου: «Για ποιο λόγο;», τα «κακομαθημένα παιδιά» που δεν καταλήγουν σε συμφωνία, η βοήθεια «που δε θα έρθει». (ε) Η καταστροφή της πόλης και της φύσης: χωρίς δέντρα, πουλιά, περιστέρια, παιδικές φωνές· το Σεράγεβο «αργοπεθαίνει».

Όπως σημειώνει το βιβλίο, τα θέματα αυτά δεν αφορούν μόνο το Σεράγεβο: «μπορούν να συμβούν σε κάθε τόπο που βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση».

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση προτείνει συζήτηση στην τάξη· εδώ δίνεται ο εντοπισμός και η τεκμηρίωση των θεμάτων από το κείμενο.

Δύο διαμετρικά αντίθετες καταστάσεις στο «Ήμουν χαρούμενη... Κλαίω»

Ερώτηση: Στο απόσπασμα «Ήμουν χαρούμενη... Κλαίω» η Ζλάτα μιλάει για δύο διαμετρικά αντίθετες καταστάσεις που βιώνει. Να σχολιάσεις τη θέση της Ζλάτα και τα ερωτήματα που απασχολούν εσένα με αφορμή τα βιώματα της Ζλάτα.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 153): «Άκουσα να λένε ότι η παιδική ηλικία είναι η πιο όμορφη περίοδος της ζωής. Ήμουν χαρούμενη όταν ζούσα σαν ένα φυσιολογικό παιδί, αυτός ο βρόμικος πόλεμος, όμως, μου πήρε τα πάντα. Για ποιο λόγο; Είμαι θλιμμένη. Θέλω να κλάψω. Κλαίω».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Οι δύο αντίθετες καταστάσεις: (α) το παρελθόν — η χαρά, όταν ζούσε «σαν ένα φυσιολογικό παιδί» (παρατατικός «Ήμουν», «ζούσα»)· (β) το παρόν — η θλίψη και το κλάμα, αφού ο «βρόμικος πόλεμος... μου πήρε τα πάντα» (ενεστώτας «Είμαι θλιμμένη... Κλαίω»). Η αντίθεση σημειώνεται με το «όμως» και τονίζεται από την αλλαγή χρόνου.

Η θέση της Ζλάτα: Δεν δέχεται τον πόλεμο ως κάτι φυσικό· ζητά να καταλάβει «Για ποιο λόγο;» της στέρησαν την παιδική ηλικία, που «λένε» ότι είναι η πιο όμορφη περίοδος της ζωής. Η απάντηση δεν έρχεται και η σκέψη της καταλήγει σε κλιμακούμενη θλίψη: «Είμαι θλιμμένη. Θέλω να κλάψω. Κλαίω.» — από το συναίσθημα στην επιθυμία και τελικά στην πράξη. Η θέση της είναι μια σιωπηλή κατηγορία κατά του πολέμου και όσων τον προκαλούν.

Ενδεικτικά ερωτήματα που μπορεί να γεννηθούν: Γιατί τα παιδιά πληρώνουν τις αποφάσεις των μεγάλων; Μπορεί να υπάρξει λόγος που να δικαιολογεί έναν πόλεμο; Τι μπορεί να κάνει ο υπόλοιπος κόσμος, όταν η βοήθεια «δε θα έρθει»; Πώς θα ζήσει ένα παιδί μετά τον πόλεμο, με τα τραύματα που κουβαλά;

Κριτήρια αξιολόγησης:

Το δεύτερο σκέλος (τα ερωτήματα του ίδιου του μαθητή) είναι προσωπικό· τα ερωτήματα που δίνονται είναι ενδεικτικά.

Η επανάληψη των ρημάτων «μπορώ» και «υπάρχω»

Ερώτηση: Στην επιστολή με την επανάληψη των ρημάτων «μπορώ» και «υπάρχω» σε διάφορα πρόσωπα η Ζλάτα προβάλλει με έμφαση τις σκέψεις και θέσεις της. Ποιες από αυτές αναφέρονται στην ίδια και ποιες στο περιβάλλον; Να τα συζητήσεις με τους/τις συμμαθητές/τριές σου.

Απάντηση:

«μπορώ» (σελ. 152-155): «ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ ΠΙΑ ΤΟΥΣ ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΥΣ!», «Δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει μια μαθήτρια», «Ένα παιδί που δεν μπορεί να παίζει πια», «θα μπορέσω να ξαναγίνω μαθήτρια», «την άνοιξη δεν τη βλέπω, δεν μπορώ να τη δω», «Πώς, λοιπόν, θα μπορούσα να αισθάνομαι την άνοιξη».
«υπάρχω» (σελ. 155): «Δεν υπάρχουν πια δέντρα που ν' ανθίζουν, ούτε πουλιά», «Δεν υπάρχουν πια ανοιξιάτικα κελαηδήματα», «Δεν υπάρχουν καν τα περιστέρια», «Δεν υπάρχουν πια παιδικές φωνές, ούτε παιχνίδια», «χωρίς παιδική ηλικία δεν υπάρχουν παιδιά», «όταν εδώ δεν υπάρχει πια ζωή».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Σκέψεις που αναφέρονται στην ίδια (κυρίως με το «μπορώ», σε α΄ πρόσωπο): δεν αντέχει πια τους βομβαρδισμούς, τις οβίδες, τους νεκρούς («ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ ΠΙΑ»)· δεν μπορεί πια να παίζει· δεν μπορεί να δει ούτε να αισθανθεί την άνοιξη· αναρωτιέται αν θα μπορέσει να ξαναγίνει μαθήτρια, ένα χαρούμενο παιδί· διεκδικεί το δικαίωμα να ζήσει («Δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει μια μαθήτρια έντεκα χρονών επειδή θέλει να ζήσει!»). Το «μπορώ» με άρνηση δείχνει την αδυναμία και τα όρια της αντοχής της.

Σκέψεις που αναφέρονται στο περιβάλλον (κυρίως με το «υπάρχω», σε γ΄ πρόσωπο και με άρνηση): δεν υπάρχουν πια δέντρα που ανθίζουν, πουλιά, κελαηδήματα, ούτε τα περιστέρια, το σύμβολο της πόλης· δεν υπάρχουν παιδικές φωνές και παιχνίδια· χωρίς παιδική ηλικία «δεν υπάρχουν παιδιά»· «δεν υπάρχει πια ζωή». Το «δεν υπάρχει» δείχνει την ολική καταστροφή της πόλης, της φύσης και της ζωής γύρω της.

Η επανάληψη (αναφορά) των ρημάτων δίνει έμφαση και κλιμάκωση: από αυτό που δεν μπορεί να κάνει η ίδια φτάνει σε αυτό που δεν υπάρχει πια για κανέναν.

Κριτήρια αξιολόγησης:

Η ερώτηση προτείνει συζήτηση στην τάξη· εδώ δίνεται ο εντοπισμός πάνω στο κείμενο.

Μετατροπή ρημάτων σε παρελθοντικό χρόνο και παράγωγα

Ερώτηση: α. Να ξαναγραφτούν τα ρήματα της παραγράφου «Τώρα πια... που δε θα έρθει» σε ιστορικό-παρελθοντικό χρόνο, π.χ. Τότε πια... β. Να γράψεις παράγωγα ουσιαστικά και επίθετα από τα ρήματα: κατηγορώ, παίζω, συνειδητοποιώ, κλαίω, ανθίζω, καταστρέφω.

Απάντηση:

Αυτούσιο (σελ. 153): «Τώρα πια συνειδητοποιώ πραγματικά ότι βρίσκομαι μέσα σ' έναν πόλεμο, ότι είμαι μάρτυρας ενός βρόμικου και απεχθούς πολέμου. Εγώ, όπως επίσης και χιλιάδες άλλα παιδιά μιας πόλης που καταστρέφεται, κλαίει, θρηνεί, ελπίζει σε μια βοήθεια που δε θα έρθει».
Κανόνας: ενεστώτας → παρατατικός (συνεχιζόμενο στο παρελθόν)· μέλλοντας «θα έρθει» → «θα ερχόταν» (μέλλον στο παρελθόν)· το «Τώρα πια» → «Τότε πια».

Σύνοψη: α. «Τότε πια συνειδητοποιούσα πραγματικά ότι βρισκόμουν μέσα σ' έναν πόλεμο, ότι ήμουν μάρτυρας ενός βρόμικου και απεχθούς πολέμου. Εγώ, όπως επίσης και χιλιάδες άλλα παιδιά μιας πόλης που καταστρεφόταν, έκλαιγε, θρηνούσε, έλπιζε σε μια βοήθεια που δε θα ερχόταν.»

β. Παράγωγα:

κατηγορώ: ουσ. κατηγορία, κατήγορος· επίθ. κατηγορηματικός
παίζω: ουσ. παιχνίδι, παίκτης· επίθ. παιχνιδιάρης, παιχνιδιάρικος
συνειδητοποιώ: ουσ. συνειδητοποίηση· επίθ. συνειδητοποιημένος
κλαίω: ουσ. κλάμα, κλάψα· επίθ. κλαψιάρης, κλαμένος
ανθίζω: ουσ. άνθισμα, ανθοφορία· επίθ. ανθισμένος
καταστρέφω: ουσ. καταστροφή, καταστροφέας· επίθ. καταστροφικός, κατεστραμμένος

Κριτήρια αξιολόγησης:

Στο α. γίνεται δεκτός και ο αόριστος σε όσα ρήματα δηλώνουν στιγμιαίο γεγονός (π.χ. «συνειδητοποίησα»), αρκεί να μείνει συνεπής ο παρελθοντικός χρόνος.
Στο β. γίνεται δεκτό κάθε σωστό παράγωγο ουσιαστικό ή επίθετο (και μετοχές με επιθετική χρήση: κλαμένος, ανθισμένος, κατεστραμμένος).

Γραμματική και αντιγραμματική χρήση των ρημάτων

Ερώτηση: Να συζητήσεις τη γραμματική και αντιγραμματική χρήση των ρημάτων, η οποία φαίνεται από τον αστερίσκο στις φράσεις: παίρνω το ποτήρι / η πόλη πάρθηκε, αισθάνομαι άσχημα / σε αισθάνομαι / *αισθάνω τον πόνο, αργοπεθαίνω από τον πυρετό / αργοπεθαίνει το Σεράγεβο/ *αργοπεθαίνομαι από την πείνα/ *αργοπεθαίνω το Σεράγεβο, μοιάζω νεκρός/ μοιάζω με τον πατέρα/ μου μοιάζει/ *του μοιάζομαι/ *του σκέφτομαι/ σκέφτομαι εσένα παιδί μου/ *σκέφτω κάτι.

Απάντηση:

Στο κείμενο (σελ. 155): «Έχω την εντύπωση ότι το Σεράγιεβο αργοπεθαίνει», «Πώς, λοιπόν, θα μπορούσα να αισθάνομαι την άνοιξη», «Τα παιδιά δεν μοιάζουν πια με παιδιά», «Είμαι θλιμμένη όταν σκέφτομαι».
Έννοιες: ενεργητική/παθητική φωνή, αποθετικά ρήματα (μόνο παθητικοί τύποι με ενεργητική σημασία), ρήματα μόνο ενεργητικής φωνής, μεταβατικά/αμετάβατα ρήματα, πτώση του αντικειμένου.

Σύνοψη: 1. παίρνω το ποτήρι / η πόλη πάρθηκε: και οι δύο σωστές. Το «παίρνω» έχει ενεργητική φωνή (μεταβατικό, με αντικείμενο «το ποτήρι») και παθητική («πάρθηκε» = καταλήφθηκε, το υποκείμενο δέχεται την ενέργεια). 2. αισθάνομαι άσχημα / σε αισθάνομαι σωστές — *αισθάνω τον πόνο λάθος: το «αισθάνομαι» είναι αποθετικό ρήμα· έχει μόνο παθητικούς τύπους, αλλά ενεργητική σημασία, και μπορεί να πάρει αντικείμενο («σε αισθάνομαι»). Ενεργητικός τύπος «αισθάνω» δεν υπάρχει. 3. αργοπεθαίνω από τον πυρετό / αργοπεθαίνει το Σεράγεβο σωστές — *αργοπεθαίνομαι από την πείνα λάθος, γιατί το ρήμα έχει μόνο ενεργητική φωνή (δεν σχηματίζει παθητικό)· *αργοπεθαίνω το Σεράγεβο λάθος, γιατί το ρήμα είναι αμετάβατο και δεν παίρνει αντικείμενο (το «Σεράγεβο» μπορεί να είναι μόνο υποκείμενο: «αργοπεθαίνει το Σεράγεβο»). 4. μοιάζω νεκρός / μοιάζω με τον πατέρα / μου μοιάζει σωστές (με κατηγορούμενο, με εμπρόθετο «με + αιτιατική», με γενική αδύνατου τύπου) — *του μοιάζομαι λάθος, γιατί το «μοιάζω» δεν έχει παθητικό τύπο. 5. σκέφτομαι εσένα παιδί μου σωστή — *του σκέφτομαι λάθος, γιατί το «σκέφτομαι» παίρνει αντικείμενο σε αιτιατική (σε σκέφτομαι, τον σκέφτομαι) και όχι σε γενική· *σκέφτω κάτι λάθος, γιατί το «σκέφτομαι» είναι αποθετικό και δεν έχει ενεργητικό τύπο.

Συμπέρασμα: η σωστή χρήση ενός ρήματος εξαρτάται από το αν έχει και τις δύο φωνές ή μόνο τη μία (αποθετικά, μόνο ενεργητικά), από το αν είναι μεταβατικό ή αμετάβατο και από την πτώση που απαιτεί το αντικείμενό του.

Στοιχεία της τεχνικής γραφής του ημερολογίου

Ερώτηση: Στο ημερολόγιο υπάρχει κοφτή/σύντομη φράση, μεγαλογράμματη γραφή, εναλλαγή του α΄ με το γ΄ πρόσωπο, συναισθηματική φόρτιση και άλλα στοιχεία που χαρακτηρίζουν την τεχνική της γραφής. Αφού τα εντοπίσεις, να τα σχολιάσεις.

Απάντηση:

Κοφτή φράση (σελ. 153): «Είμαι θλιμμένη. Θέλω να κλάψω. Κλαίω.», «Διαβάζουν.», «Πραγματικά διασκεδάζουν. Μαζί μας.».
Μεγαλογράμματη γραφή (σελ. 152, 154): «ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ ΠΙΑ ΤΟΥΣ ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΥΣ! ΚΑΙ ΤΙΣ ΟΒΙΔΕΣ ΠΟΥ ΠΕΦΤΟΥΝ!...», «ΓΙΑ ΠΟΙΟ ΛΟΓΟ; STOP THE WAR! PEACE! I NEED PEACE!».
Εναλλαγή α΄-γ΄ προσώπου (σελ. 152-153): «Δεν μπορεί κανείς να κατηγορήσει μια μαθήτρια έντεκα χρονών επειδή θέλει να ζήσει!... Ένα παιδί του πολέμου. Τώρα πια συνειδητοποιώ...».

Σύνοψη: (ενδεικτική) 1. Κοφτή, σύντομη φράση: «Είμαι θλιμμένη. Θέλω να κλάψω. Κλαίω.» — τρεις μικρές προτάσεις χωρίς σύνδεσμο (ασύνδετο) που κλιμακώνουν το συναίσθημα· «Διαβάζουν.», «Μαζί μας.» — η συντομία αποδίδει την ένταση και την πίκρα, σαν λυγμός. 2. Μεγαλογράμματη γραφή: «ΔΕΝ ΜΠΟΡΩ ΠΙΑ ΤΟΥΣ ΒΟΜΒΑΡΔΙΣΜΟΥΣ!...», «ΓΙΑ ΠΟΙΟ ΛΟΓΟ;» — αποδίδει γραπτά την κραυγή, τη φωνή που υψώνεται από απόγνωση. 3. Εναλλαγή α΄ με γ΄ πρόσωπο: η Ζλάτα μιλά για τον εαυτό της σε γ΄ πρόσωπο («μια μαθήτρια έντεκα χρονών», «ένα παιδί που δεν μπορεί να παίζει πια», «ένα παιδί του πολέμου») και ξαναγυρίζει στο α΄ («Τώρα πια συνειδητοποιώ»). Με το γ΄ πρόσωπο γενικεύει: γίνεται η φωνή κάθε παιδιού στον πόλεμο· με το α΄ δίνει αμεσότητα και ειλικρίνεια. 4. Συναισθηματική φόρτιση: θαυμαστικά, ρητορικές ερωτήσεις («Για ποιο λόγο;», «Τι να σκέπτονται;»), επικλήσεις («Θεέ μου»), λέξεις με έντονο φορτίο («βρόμικου και απεχθούς πολέμου», «ανόητος πόλεμος»). 5. Επαναλήψεις και απαριθμήσεις: «ΚΑΙ ΤΙΣ ΟΒΙΔΕΣ... ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΝΕΚΡΟΥΣ! ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΠΕΛΠΙΣΙΑ!» (πολυσύνδετο), «χωρίς φίλες, χωρίς ήλιο, χωρίς πουλιά...», «Δεν υπάρχουν πια...» (αναφορά) — συσσωρεύουν τις στερήσεις και τονίζουν το μέγεθος της καταστροφής. 6. Επιστολική μορφή: ημερομηνία, προσφώνηση «Dear Mimmy», υπογραφή «H Ζλάτα σου» — δίνει οικειότητα, σαν να εμπιστεύεται κάποιον κοντινό της. 7. Ξένες φράσεις: «STOP THE WAR! PEACE! I NEED PEACE!» — η κραυγή απευθύνεται σε όλο τον κόσμο. 8. Ειρωνεία και παράδοξο: «τα «κακομαθημένα παιδιά»... Πραγματικά διασκεδάζουν. Μαζί μας.», «όσοι ήταν αρκετά τυχεροί, ή άτυχοι, και δε σκοτώθηκαν». 9. Απλή, καθημερινή γλώσσα και ενεστώτας: κάνουν την αφήγηση ζωντανή και άμεση.