Λύσεις — Κεφάλαιο 29: Ελ. Σαραντίτη, «Οι φιλίες είναι δύσκολες γιαγιά.» (σελ. 159) – ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Α΄ ΕΠΑΛ

Λύσεις — Κεφάλαιο 29: Ελ. Σαραντίτη, «Οι φιλίες είναι δύσκολες γιαγιά.» (σελ. 159)

Λύσεις των 4 ερωτήσεων Α και Β του βιβλίου (σελ. 159): θέματα του κειμένου, τα πρόσωπα και η σχέση τους, κυριολεκτική και μεταφορική σημασία, γραμματικά πρόσωπα και τεχνικές επικοινωνίας.

Το κυρίαρχο θέμα και τα επιμέρους θέματα του κειμένου

Ερώτηση: Να μιλήσεις για το κυρίαρχο θέμα και τα επιμέρους θέματα που θίγονται στο κείμενο.

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 158): «Οι φιλίες είναι δύσκολες, γιαγιά, κι αν είσαι σε τάξη που χρειάζεσαι ώρες μελέτη, φροντιστήρια και λοιπά... τότε είναι αδύνατες...».
• Αυτούσιο (σελ. 158): «Ήταν αρνητικοί απέναντι μου... επιφυλακτικοί, κι εγώ μαζευόμουν... κλεινόμουν... δεν ήμουν ενημερωμένη... θα φοβόνταν κιόλας πως θα μιλούσα συνέχεια για τον Πούσκιν ή για τον Νικολάι Γκόγκολ».
• Αυτούσιο (σελ. 158): «Αμαρτία, παιδάκι μου, αμαρτία να παραμερίζεται η καρδιά μπροστά στο διάβασμα... Όμως η οικογένειά του... Με τις ιδέες τους. Με την περιουσία τους».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Κυρίαρχο θέμα: η δυσκολία της φιλίας και η μοναξιά μιας έφηβης που νιώθει διαφορετική από τους συμμαθητές της και δεν καταφέρνει να γίνει αποδεκτή.

Επιμέρους θέματα:

1. Η απόρριψη ή η επιφυλακτικότητα των συμμαθητών απέναντι στη «διαφορετική» και η αντίδρασή της: κλείνεται στον εαυτό της, νιώθει πίκρα.
2. Η πίεση του διαβάσματος και των φροντιστηρίων, που δεν αφήνει χώρο για φιλίες — και η άποψη της γιαγιάς ότι δεν πρέπει να παραμερίζεται η καρδιά μπροστά στο διάβασμα, γιατί «χωρίς καρδιά... μαραγκιάζει ο άνθρωπος».
3. Η πολιτισμική διαφορά: η κοπέλα δεν έχει τηλεόραση, δεν ξέρει συγκροτήματα και ηθοποιούς, αγαπά τον Πούσκιν και τον Γκόγκολ· οι κοινοί κώδικες των άλλων την αποκλείουν.
4. Η αμοιβαιότητα στις σχέσεις: η φιλία «πρέπει να την επιθυμούν κι οι δυο πλευρές».
5. Η σχέση γιαγιάς-εγγονής: εμπιστοσύνη, στοργή, φροντίδα (η εγγονή κρύβει τον πόνο της για να μην πικράνει τη γιαγιά).
6. Η πρώτη συναισθηματική σχέση με τον Σωτήρη και ο κίνδυνος να βιαστεί και να «ακουμπήσει» όλα όσα στερήθηκε σε έναν άνθρωπο.
7. Οι κοινωνικές διακρίσεις: η οικογένεια του Σωτήρη, «με τις ιδέες τους, με την περιουσία τους», μπορεί να το «πάρει ανάποδα».

Τα πρόσωπα του αφηγήματος και η σχέση τους

Ερώτηση: Στο αφήγημα μιλούν κάποια πρόσωπα. Ποια είναι αυτά και τι παρατηρείς στη σχέση τους;

Απάντηση:

• Αυτούσιο (σελ. 158): «Οι φιλίες είναι δύσκολες, γιαγιά...» / «Δεν τα είπα αυτά στη γιαγιά, δεν ήθελα να την πικράνω. Και η γιαγιά: «Αμαρτία, παιδάκι μου...»».
• Αυτούσιο (σελ. 158): «Αλλά, γιαγιά, μου φαίνεται βιάστηκα λιγάκι... ο Σωτήρης είναι άλλος άνθρωπος...» / «Ναι, δε λέω, άνθρωπος με καρδιά... Ξέρεις, θα το πάρουν ανάποδα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα πρόσωπα που μιλούν είναι δύο: η αφηγήτρια (η έφηβη εγγονή) και η γιαγιά της. Άλλα πρόσωπα αναφέρονται μόνο, χωρίς να μιλούν: οι συμμαθητές (Φοίβη, Ρούλα, Μαρία, Χαράλαμπος), ο Σωτήρης και η οικογένειά του.

Η σχέση τους: Είναι σχέση αγάπης, εμπιστοσύνης και φροντίδας. Η εγγονή μιλά ανοιχτά στη γιαγιά για τις φιλίες και για τον Σωτήρη, αλλά της κρύβει τις πιο πικρές εμπειρίες της, γιατί «δεν ήθελα να την πικράνω» — δείχνει ευαισθησία και σεβασμό. Η γιαγιά τη φροντίζει με στοργή («παιδάκι μου»), της μιλά με σοφία και πείρα ζωής, την προστατεύει («Γι' αυτό πρόσεχε... ας μη βιαστείς») και είναι ειλικρινής μαζί της, ακόμα κι όταν της λέει κάτι δυσάρεστο για την οικογένεια του Σωτήρη. Η γιαγιά λειτουργεί ως σύμβουλος και στήριγμα, σε αντίθεση με τους συμμαθητές, που είναι αρνητικοί ή επιφυλακτικοί.

Κυριολεκτική και μεταφορική σημασία λέξεων και φράσεων

Ερώτηση: Να δώσεις την κυριολεκτική και μεταφορική σημασία των ακόλουθων λέξεων και φράσεων σε προτάσεις που θα φτιάξεις: κλεινόμουν, πίκρα, μαραγκιάζει, χωρίς καρδιά, καλή πάστα, παίρνω ανάποδα, τραντάζομαι από το κλάμα.

Απάντηση:

• Στο κείμενο (σελ. 158): «κι εγώ μαζευόμουν μ' αυτό το φέρσιμο, κλεινόμουν», «μια πίκρα στον ουρανίσκο», «Μαραγκιάζει ο άνθρωπος», «Γίνεται χωρίς καρδιά πρόοδος;», «Καλή πάστα», «θα το πάρουν ανάποδα»· όλα εδώ χρησιμοποιούνται μεταφορικά.

Σύνοψη: (ενδεικτική) - κλεινόμουν — κυριολεκτικά: Κλεινόμουν στο δωμάτιό μου για να διαβάσω. Μεταφορικά (απομονωνόμουν, γινόμουν εσωστρεφής): Όταν με κορόιδευαν, κλεινόμουν στον εαυτό μου και δε μιλούσα σε κανέναν.

• πίκρα — κυριολεκτικά (πικρή γεύση): Ο καφές χωρίς ζάχαρη άφησε πίκρα στο στόμα μου. Μεταφορικά (λύπη, απογοήτευση): Ένιωσα μεγάλη πίκρα όταν οι φίλοι μου δεν ήρθαν στη γιορτή μου.
• μαραγκιάζει — κυριολεκτικά (ζαρώνει, μαραίνεται, για φρούτα και φυτά): Το μήλο μαράγκιασε, γιατί έμεινε πολλές μέρες έξω από το ψυγείο. Μεταφορικά (χάνει τη ζωντάνια του): Ο άνθρωπος που ζει χωρίς αγάπη μαραγκιάζει.
• χωρίς καρδιά — κυριολεκτικά (χωρίς το όργανο): Κανένας οργανισμός δεν μπορεί να ζήσει χωρίς καρδιά. Μεταφορικά (χωρίς συναίσθημα, σκληρός): Μόνο ένας άνθρωπος χωρίς καρδιά θα άφηνε ένα ζώο να υποφέρει.
• καλή πάστα — κυριολεκτικά (καλό γλυκό ή καλό μείγμα/ζύμη): Στο ζαχαροπλαστείο της γειτονιάς φτιάχνουν πολύ καλή πάστα σοκολάτα. Μεταφορικά (καλός χαρακτήρας): Ο Γιάννης είναι καλή πάστα ανθρώπου, πάντα πρόθυμος να βοηθήσει.
• παίρνω ανάποδα — κυριολεκτικά (παίρνω κάτι από την αντίθετη πλευρά ή κατεύθυνση): Πήρα ανάποδα τον δρόμο και βρέθηκα στην άλλη άκρη της πόλης. Μεταφορικά (αντιδρώ αρνητικά, θυμώνω): Μην το πάρεις ανάποδα, απλώς σου λέω τη γνώμη μου.
• τραντάζομαι από το κλάμα — κυριολεκτικά (το σώμα μου κλονίζεται από τους λυγμούς): Το μωρό τρανταζόταν από το κλάμα. Μεταφορικά (συγκλονίζομαι συναισθηματικά): Όταν άκουσε το θλιβερό νέο, τραντάχτηκε ολόκληρη από το κλάμα.

Κριτήρια αξιολόγησης:

• Οι προτάσεις είναι ενδεικτικές· γίνεται δεκτή κάθε πρόταση που δείχνει σωστά την κυριολεκτική και τη μεταφορική σημασία.
• Η φράση «τραντάζομαι από το κλάμα» δεν βρίσκεται στο απόσπασμα της σελ. 158· η σημασία της δίνεται γενικά.

Τα γραμματικά πρόσωπα και οι τεχνικές επικοινωνίας της συγγραφέα

Ερώτηση: Αφού παρατηρήσεις σε τι πρόσωπο μιλούν τα πρόσωπα του κειμένου (α΄, β΄, γ΄), να σχολιάσεις αν πετυχαίνει η συγγραφέας να επικοινωνήσει με τους αναγνώστες της. Με ποιες τεχνικές το πετυχαίνει;

Απάντηση:

• α΄ πρόσωπο (σελ. 158): «Δεν ήθελα. Δεν ήθελα να της πω ότι προσπάθησα άπειρες φορές...», «κι εγώ μαζευόμουν... κλεινόμουν», «Δεν τα είπα αυτά στη γιαγιά».
• β΄ πρόσωπο (σελ. 158): «Ό,τι δεν έδωσες τόσο καιρό κι ό,τι δεν έλαβες, μην ξεθαρρέψεις...», «Γι' αυτό πρόσεχε», «Ξέρεις, θα το πάρουν ανάποδα», «Οι φιλίες είναι δύσκολες, γιαγιά, κι αν είσαι σε τάξη...».
• γ΄ πρόσωπο (σελ. 158): «Ήταν αρνητικοί απέναντι μου», «ο Σωτήρης είναι άλλος άνθρωπος», «Όμως η οικογένειά του... θα το πάρουν ανάποδα».

Σύνοψη: (ενδεικτική) Τα πρόσωπα: Η αφηγήτρια μιλά σε α΄ πρόσωπο, για τις σκέψεις, τις προσπάθειες και τα συναισθήματά της. Στον διάλογο, εγγονή και γιαγιά απευθύνονται η μία στην άλλη σε β΄ πρόσωπο («γιαγιά», «πρόσεχε», «μην ξεθαρρέψεις», «Ξέρεις»)· η εγγονή χρησιμοποιεί και το γενικευτικό β΄ πρόσωπο («αν είσαι σε τάξη που χρειάζεσαι ώρες μελέτη»). Οι απόντες — συμμαθητές, Σωτήρης, η οικογένειά του — παρουσιάζονται σε γ΄ πρόσωπο.

Επικοινωνεί η συγγραφέας με τους αναγνώστες; Ναι. Ο αναγνώστης μπαίνει στη θέση του έμπιστου ακροατή: μαθαίνει όσα η κοπέλα δεν είπε ούτε στη γιαγιά της.

Οι τεχνικές:

1. Πρωτοπρόσωπη αφήγηση - εξομολόγηση: δίνει αμεσότητα και ειλικρίνεια.
2. Εσωτερικός μονόλογος: «Δεν ήθελα. Δεν ήθελα να της πω...» — ακούμε τη ροή της σκέψης, με μακριές περιόδους και αποσιωπητικά.
3. Διάλογος σε ευθύ λόγο: δίνει ζωντάνια και θεατρικότητα και δείχνει τον χαρακτήρα κάθε προσώπου μέσα από τα λόγια του.
4. Εναλλαγή προσώπων (α΄, β΄, γ΄): ο λόγος γίνεται ποικίλος και φυσικός.
5. Προφορικό, καθημερινό ύφος: «ε, τι να σου κάνουν», «μπα, μάταιος κόπος», «και λοιπά» — μοιάζει με αληθινή κουβέντα.
6. Μεταφορικές, λαϊκές εκφράσεις της γιαγιάς: «μαραγκιάζει ο άνθρωπος», «καλή πάστα», «θα το πάρουν ανάποδα».
7. Ρητορική ερώτηση: «Γίνεται χωρίς καρδιά πρόοδος; Όχι.»
8. Θέμα οικείο στους εφήβους (φιλία, μοναξιά, διάβασμα, πρώτος έρωτας), που κάνει τον νέο αναγνώστη να ταυτιστεί.