Κεφάλαιο XXXV (35) – Ο φιλόσοφος μπροστά στα δεινά της εξορίας – Λύσεις Ασκήσεων (σελ. 88)

(Πηγή: Λατινικά τεύχος Β΄, Γ΄ Λυκείου, σελ. 88. Οι εκφωνήσεις είναι του σχολικού βιβλίου.)

Άσκηση I (σελ. 88)

Να αναγνωριστούν οι αιτιολογικές προτάσεις του κειμένου (σύνδεσμος, έγκλιση και ακολουθία).

Σκέψη / Μεθοδολογία: Εντοπίζουμε τους αιτιολογικούς συνδέσμους (quod, quoniam, quia, cum) και προσδιορίζουμε για κάθε πρόταση: την έγκλιση (οριστική για αντικειμενική αιτιολογία, υποτακτική για υποκειμενική αιτιολογία ή για αιτιολογικό cum) και, όπου υπάρχει υποτακτική, την ακολουθία των χρόνων.

Απάντηση:

• quod infeliciter vixērint: σύνδ. quod, υποτακτική παρακειμένου — υποκειμενική αιτιολογία· ακολουθία: μετά από κύριο χρόνο (miserētur), ο παρακείμενος δηλώνει το προτερόχρονο.
• quoniam Rēgulus aberat: σύνδ. quoniam, οριστική παρατατικού — αντικειμενική/πραγματική αιτιολογία.
• quia nihil illis reliquerat pater: σύνδ. quia, οριστική υπερσυντελίκου — αντικειμενική αιτιολογία.
• cum a Carthagine semper tribūtum ipse exigeret: αιτιολογικός cum, υποτακτική παρατατικού — ο αιτιολογικός cum εκφέρεται πάντοτε με υποτακτική· ακολουθία: ιστορικός χρόνος στην κύρια (erat), άρα εξαρτημένος χρόνος (παρατ. υποτ.), δηλώνει το σύγχρονο.

Πρόσεξε:

• Ο αιτιολογικός cum παίρνει ΠΑΝΤΑ υποτακτική, ανεξάρτητα από το αν η αιτιολογία είναι αντικειμενική ή υποκειμενική — σε αντίθεση με τα quod/quia/quoniam, όπου η έγκλιση εξαρτάται από τη φύση της αιτιολογίας.
• Το quod infeliciter vixērint δεν εκφράζει την άποψη του Σενέκα (που μόλις είπε να μην τους λυπηθεί κανείς), αλλά μια υποτιθέμενη αιτιολογία τρίτων — γι' αυτό η υποτακτική.

Άσκηση II (σελ. 88)

Να αντικατασταθεί ο προσδιορισμός του αιτίου που δηλώνεται με εμπρόθετη ή αφαιρετική από αιτιολογική πρόταση: π.χ. homo pūnītus est propter suam audaciam (θράσος) = homo pūnītus est (τιμωρήθηκε), quod audax (θρασύς) erat. Να δικαιολογηθεί η έγκλιση της αιτιολογικής πρότασης και η ακολουθία των χρόνων (αν χρειάζεται): Milites timōre arma abiciunt (timeo) = Virum propter virtūtem admīrāmur (fortis sum) = Adulēscens cupiditāte pugnandi perit (cupio pugnare) = Propter mortem patris infeliciter vixērunt (morior) =

Σκέψη / Μεθοδολογία: Μετατρέπουμε κάθε εμπρόθετο/αφαιρετικό προσδιορισμό του αιτίου σε αιτιολογική πρόταση με quod, χρησιμοποιώντας το ρήμα που δίνεται στην παρένθεση. Εφόσον σε όλες τις περιπτώσεις η αιτιολογία είναι αντικειμενικό, πραγματικό γεγονός, η έγκλιση είναι οριστική, στον χρόνο που αντιστοιχεί στο νόημα.

Απάντηση:

• Milites timōre arma abiciunt (timeo) = Milites arma abiciunt, quod timent.
• Virum propter virtūtem admīrāmur (fortis sum) = Virum admiramur, quod fortis est.
• Adulēscens cupiditāte pugnandi perit (cupio pugnare) = Adulescens perit, quod cupit pugnare.
• Propter mortem patris infeliciter vixērunt (morior) = Infeliciter vixerunt, quod pater (eorum) mortuus est.

Πρόσεξε:

• Σε όλες τις προτάσεις η αιτιολογία είναι αντικειμενικό γεγονός, άρα quod + οριστική (όχι υποτακτική)· η υποτακτική θα χρησιμοποιούνταν μόνο αν η αιτιολογία εκφραζόταν ως άποψη τρίτου προσώπου.
• Το morior είναι αποθετικό (morior, mortuus sum, mori)· ο παρακείμενος mortuus est έχει ενεργητική σημασία («πέθανε»), όχι παθητική.

Άσκηση III (σελ. 88)

Να συνταχτεί η πρόταση: id senatui publice cūrāri placuit.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Το placuit είναι απρόσωπο ρήμα (γ΄ ενικό, οριστική παρακειμένου). Ως υποκείμενό του λειτουργεί το απαρέμφατο curari (ειδικό απαρέμφατο σε απρόσωπη σύνταξη). Το id είναι το υποκείμενο του απαρεμφάτου curari, σε πτώση αιτιατική. Το senatui είναι δοτική προσωπική στο placuit. Το publice είναι επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο curari.

Απάντηση:

• placuit: ρήμα της πρότασης, γ΄ εν. οριστ. παρακ., απρόσωπο.
• curari: υποκείμενο του placuit (ειδικό απαρέμφατο σε απρόσωπη σύνταξη).
• id: υποκείμενο του απαρεμφάτου curari, σε αιτιατική (ετεροπροσωπία).
• senatui: δοτική προσωπική στο placuit.
• publice: επιρρηματικός προσδιορισμός του τρόπου στο curari.

Πρόσεξε:

• Πρόκειται για ετεροπροσωπία: το υποκείμενο του curari (id) είναι διαφορετικό από το (άδηλο) υποκείμενο του placuit, γι' αυτό το id τίθεται σε αιτιατική.

Άσκηση IV (σελ. 88)

Να γίνει χρονική αντικατάσταση του τύπου exigeret· να κλιθεί το ουσ. aes.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Το exigeret είναι γ΄ εν. υποτ. παρατ. ενεργ. του exigo (γ΄ συζυγία)· δίνουμε τους αντίστοιχους τύπους σε όλους τους χρόνους της υποτακτικής. Το aes, aeris (ουδ., γ΄ κλίση) κλίνεται κανονικά στον ενικό· ως αφηρημένο/υλικό ουσιαστικό δεν έχει συνήθως πληθυντικό με αυτή τη σημασία.

Απάντηση:

• exigat (ενεστ.) — exigeret (παρατ.) — exēgerit (παρακ.) — exēgisset (υπερσ.)
• Ον. aes — Γεν. aeris — Δοτ. aeri — Αιτ. aes — Κλ. aes — Αφ. aere

Πρόσεξε:

• Το aes ανήκει στα ουδέτερα τριτόκλιτα με ονομαστική/αιτιατική/κλητική ίδιες στον ενικό (aes) και αφαιρετική σε -e (aere), όχι σε -i.

Άσκηση V (σελ. 88)

Να μεταφραστούν στα λατινικά οι προτάσεις: Κατατρόπωσε (fundo, 3) τους Καρχηδόνιους, επειδή ήταν γενναίος Δεν του έδωσαν χρήματα (pecunia -ae), γιατί δήθεν ήταν πλούσιος (dives)

Σκέψη / Μεθοδολογία: Στην πρώτη πρόταση η αιτιολογία είναι αντικειμενικό γεγονός, άρα quod + οριστική. Στη δεύτερη το «δήθεν» δείχνει ότι πρόκειται για υποκειμενική/αμφισβητούμενη αιτιολογία, άρα quod + υποτακτική.

Απάντηση:

• Poenos fudit, quod fortis erat.
• Ei pecuniam non dederunt, quod dives esset.

Πρόσεξε:

• Η λέξη «δήθεν» στη δεύτερη πρόταση είναι το σημάδι που υποδεικνύει υποκειμενική αιτιολογία και επιβάλλει την υποτακτική (esset), σε αντίθεση με την πρώτη πρόταση όπου η γενναιότητα δηλώνεται ως αντικειμενικό γεγονός (erat, οριστική).