Κεφάλαιο XLIV (44) – Η ζωή των τυράννων – Λύσεις Ασκήσεων (σελ. 134)

(Πηγή: Λατινικά τεύχος Β΄, Γ΄ Λυκείου, σελ. 134. Οι εκφωνήσεις είναι του σχολικού βιβλίου.)

Άσκηση I (σελ. 134)

Να αναγνωριστούν οι πλάγιες ερωτήσεις του κειμένου (εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία).

Σκέψη / Μεθοδολογία: Εντοπίζουμε στο κείμενο τις προτάσεις με ερωτηματικό περιεχόμενο που εξαρτώνται από γνωστικό/αντιληπτικό ρήμα, καθορίζουμε το ρήμα εξάρτησης, το εισαγωγικό στοιχείο, την υποτακτική έγκλιση και τον χρόνο της, με βάση την ακολουθία των χρόνων.

Απάντηση: Δύο πλάγιες ερωτήσεις: quis possit diligere...; (εξαρτάται από nescio, quis, υποτακτική ενεστώτα, σύγχρονο) και quam fuerint inopes amicōrum (εξαρτάται από intellegitur, quam, υποτακτική παρακειμένου, προτερόχρονο).

Πρόσεξε:

• Μέσα στην πρώτη πλάγια ερώτηση, οι αναφορικές προτάσεις quem metuat και a quo se metui putet εκφέρονται επίσης με υποτακτική λόγω έλξης, καθώς βρίσκονται μέσα στην ίδια εξαρτημένη περίοδο.
• Η υποτακτική παρακειμένου (fuerint) στη δεύτερη πλάγια ερώτηση δηλώνει προτερόχρονο ως προς το intellegitur, όχι απλό παρελθόν.

Άσκηση II (σελ. 134)

Να μετατραπούν οι πλάγιες ερωτήσεις του κειμένου σε ευθείες.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Αφαιρούμε την εξάρτηση και μετατρέπουμε την υποτακτική σε οριστική του αντίστοιχου χρόνου (η υποτακτική ενεστώτα/παρακειμένου των πλάγιων αντιστοιχεί σε οριστική ενεστώτα/παρακειμένου στην ευθεία, εφόσον δεν πρόκειται για δυνητική/απορητική σημασία).

Απάντηση:

• quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet → Quis potest diligere eum, quem metuit, aut eum, a quo se metui putat;
• quam fuerint inopes amicōrum → Quam inopes amicōrum fuērunt;

Πρόσεξε:

• Η υποτακτική ενεστώτα (possit, metuat, putet) γίνεται οριστική ενεστώτα (potest, metuit, putat) στην ευθεία ερώτηση.
• Η υποτακτική παρακειμένου (fuerint) γίνεται οριστική παρακειμένου (fuērunt), όχι παρατατικού.

Άσκηση III (σελ. 134)

Να μετατραπούν σε πλάγιες οι παρακάτω ευθείες ερωτήσεις (εξάρτηση πρώτα από το rogat και μετά από το rogāvit). Quae est tyrannōrum vita; Num est ulla fides in tyrannōrum vita; Utrum tyrannis omnia suspecta sunt an non; Cur tyrannis omnia suspecta sunt; Nonne tyrannis omnia suspecta sunt; (εξάρτηση από το quaerit, quaerebat ex te)

Σκέψη / Μεθοδολογία: Εξαρτούμε κάθε ευθεία ερώτηση πρώτα από αρκτικό χρόνο (rogat/quaerit) με υποτακτική ενεστώτα (σύγχρονο), μετά από ιστορικό χρόνο (rogāvit/quaerebat) με υποτακτική παρατατικού (σύγχρονο στο παρελθόν). Το nonne διατηρείται μόνο μετά το quaero, όπως αναφέρεται στις Παρατηρήσεις.

Απάντηση:

• Quae est tyrannōrum vita; → Rogat quae sit tyrannōrum vita. / Rogāvit quae esset tyrannōrum vita.
• Num est ulla fides in tyrannōrum vita; → Rogat num ulla fides sit in tyrannōrum vita. / Rogāvit num ulla fides esset in tyrannōrum vita.
• Utrum tyrannis omnia suspecta sunt an non; → Rogat utrum tyrannis omnia suspecta sint an non. / Rogāvit utrum tyrannis omnia suspecta essent an non.
• Cur tyrannis omnia suspecta sunt; → Rogat cur tyrannis omnia suspecta sint. / Rogāvit cur tyrannis omnia suspecta essent.
• Nonne tyrannis omnia suspecta sunt; → Quaerit ex te nonne tyrannis omnia suspecta sint. / Quaerēbat ex te nonne tyrannis omnia suspecta essent.

Πρόσεξε:

• Το nonne, σύμφωνα με τις Παρατηρήσεις, χρησιμοποιείται σε πλάγια ερώτηση μόνο μετά το ρήμα quaero· γι' αυτό η τελευταία πρόταση εξαρτάται από quaerit/quaerebat, όχι από rogat/rogāvit.
• Στη διμελή ερώτηση (utrum...an non) το an non διατηρείται αμετάβλητο και στην πλάγια εκφορά.

Άσκηση IV (σελ. 134)

Intellegitur, fuerint: να γίνει χρονική αντικατάσταση.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Το intellegitur είναι γ΄ ενικό πρόσωπο ενεστώτα οριστικής παθητικής φωνής του intellego, 3· δίνουμε όλους τους χρόνους της οριστικής παθητικής στο ίδιο πρόσωπο-αριθμό. Το fuerint είναι γ΄ πληθυντικό πρόσωπο παρακειμένου υποτακτικής του sum· δίνουμε όλους τους χρόνους της υποτακτικής του sum στο ίδιο πρόσωπο-αριθμό.

Απάντηση:

• intellegitur (οριστική ενεστώτα παθητικής): intellegitur (ενεστ.) — intellegēbātur (παρατ.) — intellegētur (μέλλ.) — intellectum est (παρακ.) — intellectum erat (υπερσ.) — intellectum erit (συντ. μέλλ.)
• fuerint (υποτακτική παρακειμένου του sum): sint (ενεστ. υποτ.) — essent (παρατ. υποτ.) — fuerint (παρακ. υποτ.) — fuissent (υπερσ. υποτ.)

Πρόσεξε:

• Στους συντελικούς χρόνους της παθητικής φωνής (παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας) χρησιμοποιείται περιφραστικός τύπος: παθητική μετοχή παρακειμένου + το ρήμα sum στον αντίστοιχο χρόνο.
• Η υποτακτική του sum έχει μόνο τέσσερις χρόνους, όπως κάθε ρήμα στην υποτακτική.

Άσκηση V (σελ. 134)

Να μεταφραστούν στα λατινικά οι προτάσεις: Ρωτά αν οι τύραννοι έχουν φίλους. Ρωτούσε αν οι τύραννοι έχουν φίλους.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Το «ρωτά/ρωτούσε αν» αποδίδεται με πλάγια ερώτηση ολικής άγνοιας εισαγόμενη με num, εξαρτημένη από το rogo. Στην πρώτη πρόταση το ρήμα εξάρτησης (rogat) είναι αρκτικός χρόνος, άρα η πλάγια παίρνει υποτακτική ενεστώτα· στη δεύτερη το ρήμα εξάρτησης (rogābat) είναι ιστορικός χρόνος, άρα η πλάγια παίρνει υποτακτική παρατατικού.

Απάντηση:

• Ρωτά αν οι τύραννοι έχουν φίλους. = Rogat num tyranni amīcos habeant.
• Ρωτούσε αν οι τύραννοι έχουν φίλους. = Rogābat num tyranni amīcos habērent.

Πρόσεξε:

• Στη δεύτερη πρόταση το ελληνικό ρήμα παραμένει «έχουν» (ενεστώτας) στην ελληνική εκφώνηση, αλλά στα λατινικά πρέπει να μεταφερθεί σε παρατατικό υποτακτικής (habērent), γιατί δηλώνει το σύγχρονο ως προς το ιστορικό ρωτούσε.
• Το num εδώ δεν έχει τη ρητορική χροιά των ευθειών ερωτήσεων· στις πλάγιες σημαίνει απλώς «αν», χωρίς να υπονοεί συγκεκριμένη απάντηση.