Κεφάλαιο XLVI (46) – Το γενικό συμφέρον μπαίνει πριν από το ατομικό – Λύσεις Ασκήσεων (σελ. 144)

(Πηγή: Λατινικά τεύχος Β΄, Γ΄ Λυκείου, σελ. 144. Οι εκφωνήσεις είναι του σχολικού βιβλίου.)

Άσκηση I (σελ. 144)

Να αναγνωριστούν οι ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις του κειμένου (εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία των χρόνων).

Σκέψη / Μεθοδολογία: Εντοπίζουμε στο κείμενο τις προτάσεις που εισάγονται με ut και λειτουργούν ως υποκείμενο απρόσωπων ρημάτων που σημαίνουν «προκύπτει» ή «συμβαίνει» (consequitur, fit). Για κάθε μία εξετάζουμε: από ποιο ρήμα εξαρτάται, με ποιον σύνδεσμο εισάγεται, με ποια έγκλιση/χρόνο εκφέρεται, και ποιος κανόνας ακολουθίας χρόνων ισχύει.

Απάντηση: Δύο ουσιαστικές συμπερασματικές προτάσεις: (1) ut communem utilitatem nostrae anteponamus (υποκ. του consequitur)· (2) ut laudandus is sit, qui pro re publica cadat (υποκ. του fit). Και οι δύο εκφέρονται με υποτακτική ενεστώτα, σε σχέση συγχρονισμού με το ρήμα εξάρτησης (αρκτικός χρόνος).

Πρόσεξε:

• Και τα δύο ρήματα εξάρτησης (consequitur, fit) είναι απρόσωπα και η συμπερασματική πρόταση λειτουργεί ως το γραμματικό τους υποκείμενο, όχι ως αντικείμενο.
• Μην συγχέετε τη ουσιαστική συμπερασματική με την επιρρηματική συμπερασματική (η οποία εξαρτάται από επίθετο/επίρρημα ποσοτικού-ποιοτικού χαρακτήρα, π.χ. tantus...ut, και όχι από απρόσωπο ρήμα).

Άσκηση II (σελ. 144)

Να μετατραπούν οι κύριες προτάσεις σε ουσιαστικές συμπερασματικές ως υποκείμενο ή αντικείμενο των ρημάτων ή εκφράσεων που βρίσκονται μέσα σε παρένθεση. Vituperandus est proditor patriae (sequitur) Cicero in periculo erat (evenit πρκ.) Epistula ad Cicerōnem pervēnit (Gallus effecit) Pauca de sapiente dicam (relinquitur) (Germāni) in fluminibus lavantur (Est consuetūdo Germānōrum)

Σκέψη / Μεθοδολογία: Η αρχική πρόταση γίνεται δευτερεύουσα ουσιαστική συμπερασματική με ut + υποτακτική και εξαρτάται (ως υποκείμενο) από το απρόσωπο ρήμα/έκφραση της παρένθεσης. Ο χρόνος της υποτακτικής καθορίζεται από την ακολουθία των χρόνων: αρκτικός χρόνος στο ρήμα εξάρτησης → υποτακτική ενεστώτα· ιστορικός χρόνος → υποτακτική παρατατικού.

Απάντηση:

• Vituperandus est proditor patriae (sequitur) = Sequitur ut vituperandus sit proditor patriae.
• Cicero in periculo erat (evenit πρκ.) = Evēnit ut Cicero in periculo esset.
• Epistula ad Cicerōnem pervēnit (Gallus effecit) = Gallus effēcit ut epistula ad Ciceronem perveniret.
• Pauca de sapiente dicam (relinquitur) = Relinquitur ut pauca de sapiente dicam.
• (Germāni) in fluminibus lavantur (Est consuetūdo Germānōrum) = Est consuetudo Germanorum ut in fluminibus laventur.

Πρόσεξε:

• Στο πέμπτο παράδειγμα το lavantur (οριστική ενεστώτα παθητικής) πρέπει να γίνει laventur (υποτακτική ενεστώτα παθητικής) — προσοχή στη διαφορά μεταξύ οριστικής και υποτακτικής στην α΄ συζυγία.
• Το evenit ερμηνεύεται εδώ ως ιστορικός παρακείμενος («συνέβη»), γι' αυτό ακολουθεί υποτακτική παρατατικού και όχι ενεστώτα.

Άσκηση III (σελ. 144)

Eum... deōrum: να γίνει συντακτική ανάλυση.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Η φράση «eum esse... quasi commūnem urbem et civitātem hominum et deōrum» είναι ειδικό απαρέμφατο (accusativus cum infinitivo), αντικείμενο του ρήματος putant. Αναλύουμε το υποκείμενο του απαρεμφάτου, το ίδιο το απαρέμφατο, το κατηγορούμενο και τους προσδιορισμούς του.

Απάντηση: putant (ρήμα εξάρτησης) → eum...deorum (ειδικό απαρέμφατο, αντικ. του putant) → eum: υποκ. του esse (αιτ., ετεροπροσωπία) → esse: συνδετικό απαρέμφατο → quasi commūnem urbem et civitātem: κατηγορούμενο στο eum → hominum et deōrum: γενικές κτητικές στα urbem/civitātem.

Πρόσεξε:

• Το eum αναφέρεται στο mundum (το υποκείμενο της προηγούμενης πρότασης), όχι σε νέο πρόσωπο — γι' αυτό δηλώνεται με απαρεμφατική (όχι πλάγια οριστική) σύνταξη λόγω ετεροπροσωπίας.
• Το quasi δεν εισάγει εδώ δευτερεύουσα πρόταση· λειτουργεί ως επιρρηματικός δηλωτικός της παρομοίωσης προσδιορισμός στο κατηγορούμενο.

Άσκηση IV (σελ. 144)

Ut... anteponunt: τι είδους πρόταση είναι; Ποια λέξη της κύριας πρότασης μάς βοηθάει να τη χαρακτηρίσουμε;

Σκέψη / Μεθοδολογία: Η πρόταση «Ut... leges omnium salūtem singulōrum salūtī antepōnunt» εκφέρεται με οριστική (antepōnunt) και συνδέεται με την κύρια πρόταση μέσω του επιρρήματος sic («έτσι»), που ακολουθεί στην κύρια πρόταση. Η συσχέτιση ut...sic είναι το τυπικό δείγμα παραβολικής (συγκριτικής) πρότασης.

Απάντηση: Παραβολική (συγκριτική) πρόταση (ut + οριστική)· τη χαρακτηρίζει το sic της κύριας πρότασης (ut...sic = «όπως... έτσι»).

Πρόσεξε:

• Το ut εδώ εκφέρεται με ΟΡΙΣΤΙΚΗ (antepōnunt), όχι υποτακτική — αυτό είναι το βασικό κριτήριο διάκρισης της παραβολικής από τις υπόλοιπες προτάσεις του ut που παίρνουν υποτακτική.

Άσκηση V (σελ. 144)

Να μεταφραστούν οι παρακάτω προτάσεις στα λατινικά: Συμβαίνει να μη βρίσκεται σπίτι (domi sum) Ο Κάμιλλος κατόρθωσε να ελευθερωθεί η Ρώμη (liberor)

Σκέψη / Μεθοδολογία: Χρησιμοποιούμε το απρόσωπο accidit («συμβαίνει») με ουσιαστική συμπερασματική ut + υποτακτική ενεστώτα (αρκτικός χρόνος) για την πρώτη πρόταση, και το effecit («κατόρθωσε») με ut + υποτακτική παρατατικού (ιστορικός χρόνος, παθητική φωνή) για τη δεύτερη.

Απάντηση:

• Συμβαίνει να μη βρίσκεται σπίτι = Accidit ut domi non sit.
• Ο Κάμιλλος κατόρθωσε να ελευθερωθεί η Ρώμη = Camillus effecit ut Roma liberaretur.

Πρόσεξε:

• «Domi» είναι επιρρηματικός προσδιορισμός στάσης σε τόπο (τοπική γενική/locativus), όχι εμπρόθετος προσδιορισμός.
• Στο δεύτερο παράδειγμα το ρήμα liberor είναι παθητικό, γι' αυτό η συμπερασματική πρόταση παίρνει παθητική κατάληξη (liberaretur), με υποκείμενο το Roma.