Κεφάλαιο XLV (45) – Μια επιστολή στα ελληνικά αναπτερώνει το ηθικό των πολιορκημένων – Λύσεις Ασκήσεων (σελ. 138-139)

(Πηγή: Λατινικά τεύχος Β΄, Γ΄ Λυκείου, σελ. 138-139. Οι εκφωνήσεις είναι του σχολικού βιβλίου. Το βιβλίο αριθμεί δύο διαφορετικές ασκήσεις ως «V» — εδώ, για σαφήνεια, η δεύτερη παρουσιάζεται ως Άσκηση VI.)

Άσκηση I (σελ. 138)

Να αναγνωριστούν οι βουλητικές προτάσεις του κειμένου (εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά, ακολουθία).

Σκέψη / Μεθοδολογία: Εντοπίζουμε τις προτάσεις με ut/nē που εξαρτώνται από ρήματα βούλησης (persuadeo, curo/provideo, moneo, constituo, adhortor), καθορίζουμε την έγκλιση (πάντα υποτακτική) και τον χρόνο της με βάση την ακολουθία ως προς τον χρόνο (αρκτικό ή ιστορικό) του ρήματος εξάρτησης.

Απάντηση: Πέντε βουλητικές προτάσεις: ut...deferat (persuadet, αρκτ., ενεστ. υποτ.) — nē...cognoscantur (curat/providet, αρκτ., ενεστ. υποτ.) — ut...adliget/abiciat (monet, αρκτ., ενεστ. υποτ.) — ut...mitteret (constituit, ιστορ., παρατ. υποτ.) — ut...sperent (adhortātur, αρκτ., ενεστ. υποτ.).

Πρόσεξε:

• Το constituit είναι ο μοναδικός ιστορικός χρόνος εξάρτησης στο κείμενο (παρακείμενος με αξία αορίστου)· γι' αυτό μόνο η δική του βουλητική πρόταση εκφέρεται με παρατατικό υποτακτικής, ενώ όλες οι άλλες με ενεστώτα.
• Το curat et providet εξαρτά μία κοινή βουλητική πρόταση (με nē), αφού και τα δύο ρήματα δηλώνουν φροντίδα-πρόνοια.

Άσκηση II (σελ. 138)

Ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι τελικές και ποιες βουλητικές; Id exemplum sūtōrem incitāvit, ut corvum docēret (μάθ. XXIX) Senātum coēgerat, ut C. Marius hostis iudicārētur (μάθ. XL) Tace, ut cōnsequāris, quod vis (μάθ. XLI)

Σκέψη / Μεθοδολογία: Ελέγχουμε αν το ρήμα εξάρτησης ανήκει στη συγκεκριμένη κατηγορία ρημάτων βούλησης (διατάζω, ζητώ, παρακαλώ, προτρέπω, πείθω, αποφασίζω, επιτρέπω, φροντίζω) που παίρνουν βουλητική πρόταση, ή αν η πρόταση με ut απλώς δηλώνει τον σκοπό μιας ενέργειας (τελική πρόταση). Τα incito (παρακινώ), cogo (αναγκάζω) και η προστακτική tace δεν ανήκουν στα ρήματα βούλησης του καταλόγου, άρα εισάγουν τελικές προτάσεις σκοπού.

Απάντηση: Και οι τρεις προτάσεις είναι τελικές, όχι βουλητικές, γιατί κανένα από τα ρήματα εξάρτησης (incito, cogo, tace) δεν ανήκει στα ρήματα βούλησης — όλες δηλώνουν τον σκοπό μιας ενέργειας.

Πρόσεξε:

• Η άσκηση αυτή ακριβώς επεξηγεί τη σημείωση 3 των Παρατηρήσεων: οι βουλητικές δεν πρέπει να συγχέονται με τις τελικές, παρόλο που και οι δύο εισάγονται με ut/nē και εκφέρονται με υποτακτική.
• Το κριτήριο διάκρισης δεν είναι η μορφή (ut + υποτακτική) αλλά το ρήμα εξάρτησης: μόνο τα ρήματα βούλησης του συγκεκριμένου καταλόγου παίρνουν βουλητική πρόταση.

Άσκηση III (σελ. 138)

Να μετατραπούν οι παρακάτω κύριες προτάσεις σε βουλητικές εξαρτώμενες από το ρήμα που είναι μέσα σε παρένθεση. Προσοχή στην ακολουθία των χρόνων! Epistulam conscriptam Graecis litteris mittit (Caesar constituit — πρκ.) Coriolānus ab urbe castra movit (Mater persuādet + δοτ.) Coriolānus ab urbe castra movit (Mater ōrāvit) Cavēte perīculum! (Moneo vos) Fiduciam deponite! (Hortor vos) Opibus urbis nolite confidere! (Moneo vos) Noli Rōmam oppugnāre! (Moneo te)

Σκέψη / Μεθοδολογία: Κάθε κύρια πρόταση γίνεται βουλητική πρόταση εξαρτημένη από το δεδομένο ρήμα, με ut (καταφατική βούληση) ή nē (απαγόρευση/αρνητική βούληση), σε υποτακτική ενεστώτα (αρκτικός χρόνος εξάρτησης) ή παρατατικού (ιστορικός χρόνος εξάρτησης). Οι απαγορευτικές προστακτικές (noli + απαρέμφατο) μετατρέπονται σε βουλητικές με nē.

Απάντηση:

• Epistulam conscriptam Graecis litteris mittit (Caesar constituit) = Caesar constituit ut epistulam conscriptam Graecis litteris mitteret.
• Coriolānus ab urbe castra movit (Mater persuādet) = Mater Coriolānō persuādet ut ab urbe castra moveat.
• Coriolānus ab urbe castra movit (Mater ōrāvit) = Mater ōrāvit ut Coriolānus ab urbe castra movēret.
• Cavēte perīculum! (Moneo vos) = Moneo vos ut perīculum caveātis.
• Fiduciam deponite! (Hortor vos) = Hortor vos ut fiduciam deponātis.
• Opibus urbis nolite confidere! (Moneo vos) = Moneo vos nē opibus urbis confidātis.
• Noli Rōmam oppugnāre! (Moneo te) = Moneo te nē Rōmam oppugnēs.

Πρόσεξε:

• Το ρήμα persuadeo συντάσσεται με δοτική του προσώπου (Coriolānō) + βουλητική πρόταση· το πρόσωπο δεν μπαίνει σε αιτιατική.
• Η απαγορευτική προστακτική (noli + απαρέμφατο) μετατρέπεται σε βουλητική πάντα με nē + υποτακτική, ποτέ με ut non.
• Η ακολουθία των χρόνων καθορίζεται αυστηρά από τον χρόνο του ρήματος εξάρτησης: persuādet/moneo/hortor (ενεστώτας, αρκτικός) → υποτακτική ενεστώτα· constituit/ōrāvit (παρακείμενος με αξία ιστορικού χρόνου) → υποτακτική παρατατικού.

Άσκηση IV (σελ. 139)

Cognoscantur: να γίνει χρονική αντικατάσταση.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Το cognoscantur είναι γ΄ πληθυντικό πρόσωπο ενεστώτα υποτακτικής παθητικής φωνής του cognosco, 3 (το κείμενο αναφέρεται σε consilia, ουδέτερο πληθυντικό). Δίνουμε τους τέσσερις χρόνους της υποτακτικής παθητικής στο ίδιο πρόσωπο-αριθμό.

Απάντηση: cognoscantur (ενεστ. υποτ. παθ.) — cognoscerentur (παρατ. υποτ. παθ.) — cognita sint (παρακ. υποτ. παθ.) — cognita essent (υπερσ. υποτ. παθ.)

Πρόσεξε:

• Στους συντελικούς χρόνους της παθητικής υποτακτικής (παρακείμενος, υπερσυντέλικος) χρησιμοποιείται περιφραστικός τύπος: παθητική μετοχή παρακειμένου (cognita, ουδ. πληθ., συμφωνία με το consilia) + sim/essem.
• Δεν υπάρχει υποτακτική μέλλοντα ή συντελεσμένου μέλλοντα σε καμία φωνή.

Άσκηση V (σελ. 139)

Quodam milite: να κλιθούν μαζί στον ενικό.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Το quidam, quaedam, quoddam είναι αόριστη επιθετική αντωνυμία, εδώ αρσενικού γένους, ενικού αριθμού, συμφωνεί με το ουσιαστικό miles, -itis (αρσ., γ΄ κλίση)· κλίνουμε τα δύο μαζί στις πέντε πτώσεις του ενικού.

Απάντηση:

• Ονομαστική: quidam miles
• Γενική: cuiusdam militis
• Δοτική: cuidam militi
• Αιτιατική: quendam militem
• Κλητική: (δε χρησιμοποιείται με το quidam)
• Αφαιρετική: quodam milite

Πρόσεξε:

• Το θέμα της αόριστης αντωνυμίας quidam είναι το qui-/quae-/quod- (όπως το qui, quae, quod) + το άκλιτο επίθημα -dam, με μοναδική ιδιαιτερότητα ότι πριν από το -dam το τελικό -m της αιτιατικής γίνεται -n- (quen-dam, όχι quem-dam).
• Το miles, -itis ανήκει στη γ΄ κλίση με θέμα σε -it-, γι' αυτό η γενική είναι militis, όχι milis.

Άσκηση VI (σελ. 139)

Να μεταφραστούν στα λατινικά οι προτάσεις: Σε παρακαλώ (σου) να έρθεις. Σε παρακάλεσα να μην έρθεις.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Χρησιμοποιούμε βουλητική πρόταση εξαρτημένη από ρήμα παράκλησης (oro/rogo). Στην πρώτη πρόταση το ρήμα εξάρτησης είναι αρκτικός χρόνος (oro), άρα η βουλητική παίρνει υποτακτική ενεστώτα· στη δεύτερη το ρήμα εξάρτησης είναι ιστορικός χρόνος (orāvi), άρα η βουλητική παίρνει υποτακτική παρατατικού, με το nē αντί για ut στην απαγόρευση.

Απάντηση:

• Σε παρακαλώ (σου) να έρθεις. = Te oro ut venias.
• Σε παρακάλεσα να μην έρθεις. = Te orāvi nē venires.

Πρόσεξε:

• Το ρήμα oro συντάσσεται με αιτιατική του προσώπου (te) + βουλητική πρόταση.
• Η αρνητική βούληση («να μην έρθεις») εκφέρεται με nē, όχι με ut non.