Κεφάλαιο XLII (42) – Ο Κικέρωνας και η συνωμοσία του Κατιλίνα – Λύσεις Ασκήσεων (σελ. 125)

(Πηγή: Λατινικά τεύχος Β΄, Γ΄ Λυκείου, σελ. 125. Οι εκφωνήσεις είναι του σχολικού βιβλίου.)

Άσκηση I (σελ. 125)

Να αναγνωριστούν οι αναφορικές προτάσεις του κειμένου (είδος, εισαγωγή και εκφορά).

Σκέψη / Μεθοδολογία: Εντοπίζουμε στο κείμενο κάθε πρόταση που εισάγεται με αναφορική αντωνυμία ή επίρρημα, καθορίζουμε τον όρο αναφοράς (αν υπάρχει), το είδος (επιθετική προσδιοριστική, αναφορική συμπερασματική/αιτιολογική κ.λπ.) και την έγκλιση εκφοράς (οριστική για αντικειμενικά γεγονότα, υποτακτική για αναφορικές συμπερασματικές ή λόγω έλξης).

Απάντηση: Το κείμενο περιέχει επτά αναφορικές προτάσεις: δύο αναφορικές συμπερασματικές με υποτακτική (nonnulli... qui... videant/dissimulent), δύο επιθετικές προσδιοριστικές με οριστική (quae imminent, quae vident), μία επιθετική προσδιοριστική με οριστική (qui... aluerunt... confirmavērunt), μία επιρρηματική τοπική με οριστική (quo intendit) και δύο ακόμη αναφορικές συμπερασματικές με υποτακτική (qui non videat, qui non fateātur).

Πρόσεξε:

• Οι αναφορικές συμπερασματικές προτάσεις (nonnulli... qui, neminem tam stultum... qui, neminem tam improbum... qui) εκφέρονται πάντα με υποτακτική, σε αντίθεση με τις απλές επιθετικές προσδιοριστικές που εκφέρονται συνήθως με οριστική.
• Το quorum auctoritātem secūti δεν αποτελεί πλήρη αναφορική πρόταση, γιατί δεν έχει προσωπικό ρήμα (secūti είναι μετοχή)· το quorum απλώς εξαρτά γενική.

Άσκηση II (σελ. 125)

Να μετατραπούν οι επιθετικοί προσδιορισμοί με τα πλάγια στοιχεία σε αναφορικές προσδιοριστικές προτάσεις. homines improbi atque imperīti factum crudele sententiae molles

Σκέψη / Μεθοδολογία: Αναλύουμε τον επιθετικό προσδιορισμό σε αναφορική πρόταση με το κατάλληλο τύπο της αναφορικής αντωνυμίας qui, quae, quod (συμφωνία σε γένος-αριθμό-πτώση με το ουσιαστικό αναφοράς) + το ρήμα sum στο πρόσωπο-αριθμό που ταιριάζει, με οριστική.

Απάντηση:

• homines improbi atque imperīti = homines, qui improbi atque imperīti sunt.
• factum crudele = factum, quod crudele est.
• sententiae molles = sententiae, quae molles sunt.

Πρόσεξε:

• Η αναφορική αντωνυμία παίρνει το γένος και τον αριθμό του ουσιαστικού αναφοράς (homines: αρσ. πληθ. → qui· factum: ουδ. εν. → quod· sententiae: θηλ. πληθ. → quae), αλλά την πτώση που της αναλογεί μέσα στη δική της πρόταση (εδώ πάντοτε ονομαστική, ως υποκείμενο του sunt/est).

Άσκηση III (σελ. 125)

Στις παρακάτω τελικές και συμπερασματικές προτάσεις να αντικατασταθεί ο σύνδεσμος ut από τον κατάλληλο τύπο της αναφορικής αντωνυμίας qui, quae, quod: Praedōnes venērunt, ut Scipiōnem admirarentur Ea femina vēnit, ut Paulum vidēret Nemo tam stultus est, ut hoc dicat Ea femina non tam stulta est, ut hoc dicat

Σκέψη / Μεθοδολογία: Η αναφορική αντωνυμία qui/quae/quod αντικαθιστά το ut όταν το υποκείμενο της τελικής/συμπερασματικής πρότασης ταυτίζεται με έναν όρο (συνήθως το υποκείμενο) της κύριας πρότασης· η αντωνυμία παίρνει το γένος-αριθμό του όρου αναφοράς και την πτώση (εδώ ονομαστική, αφού λειτουργεί ως υποκείμενο της δευτερεύουσας) — γίνεται έτσι αναφορική τελική ή αναφορική συμπερασματική πρόταση, με υποτακτική όπως πριν.

Απάντηση:

• Praedōnes venērunt, ut Scipiōnem admirarentur = Praedōnes venērunt, qui Scipiōnem admirarentur.
• Ea femina vēnit, ut Paulum vidēret = Ea femina vēnit, quae Paulum vidēret.
• Nemo tam stultus est, ut hoc dicat = Nemo tam stultus est, qui hoc dicat.
• Ea femina non tam stulta est, ut hoc dicat = Ea femina non tam stulta est, quae hoc dicat.

Πρόσεξε:

• Οι δύο πρώτες προτάσεις (praedōnes, ea femina) ήταν αρχικά τελικές (σκοπός) και γίνονται αναφορικές τελικές· οι δύο τελευταίες (nemo, ea femina non tam stulta) ήταν συμπερασματικές (με το tam στην κύρια) και γίνονται αναφορικές συμπερασματικές.
• Το γένος της αντωνυμίας ακολουθεί πάντοτε το υποκείμενο-όρο αναφοράς (praedōnes: αρσ. → qui· femina: θηλ. → quae· nemo εδώ αρσ. → qui).

Άσκηση IV (σελ. 125)

Confirmavērunt, animadvertissent: να γίνει χρονική αντικατάσταση.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Το confirmavērunt είναι γ΄ πληθυντικό πρόσωπο παρακειμένου οριστικής ενεργητικής φωνής του confirmo, 1· δίνουμε όλους τους χρόνους της οριστικής στο ίδιο πρόσωπο-αριθμό-φωνή. Το animadvertissent είναι γ΄ πληθυντικό πρόσωπο υπερσυντελίκου υποτακτικής ενεργητικής φωνής του animadverto, 3· δίνουμε όλους τους χρόνους της υποτακτικής (μόνο τέσσερις υπάρχουν: ενεστώτα, παρατατικού, παρακειμένου, υπερσυντελίκου) στο ίδιο πρόσωπο-αριθμό-φωνή.

Απάντηση:

• confirmavērunt (οριστική παρακειμένου): confirmant (ενεστ.) — confirmābant (παρατ.) — confirmābunt (μέλλ.) — confirmavērunt/confirmavēre (παρακ.) — confirmāverant (υπερσ.) — confirmāverint (συντ. μέλλ.)
• animadvertissent (υποτακτική υπερσυντελίκου): animadvertant (ενεστ. υποτ.) — animadverterent (παρατ. υποτ.) — animadverterint (παρακ. υποτ.) — animadvertissent (υπερσ. υποτ.)

Πρόσεξε:

• Η υποτακτική έχει μόνο τέσσερις χρόνους (ενεστώτα, παρατατικό, παρακείμενο, υπερσυντέλικο) — δεν υπάρχει υποτακτική μέλλοντα ή συντελεσμένου μέλλοντα.
• Ο παρακείμενος οριστικής έχει και εναλλακτικό τύπο γ΄ πληθυντικού σε -ēre (confirmavēre), ισοδύναμο του -ērunt.

Άσκηση V (σελ. 125)

Να μετατραπούν στα λατινικά οι παρακάτω προτάσεις: Λες ότι είσαι Ρωμαίος, πράγμα που δεν είναι αλήθεια. Κανείς δεν είναι τόσο ανόητος που να μη βλέπει τη συνωμοσία.

Σκέψη / Μεθοδολογία: Στην πρώτη πρόταση το «πράγμα που» αποδίδεται με προσθετική αναφορική πρόταση εισαγόμενη με quod, που αναφέρεται σε ολόκληρο το περιεχόμενο της κύριας, με οριστική. Στη δεύτερη έχουμε αναφορική συμπερασματική πρόταση (tam...qui) με υποτακτική, κατά το πρότυπο neminem tam stultum... qui non videat του κειμένου.

Απάντηση:

• Λες ότι είσαι Ρωμαίος, πράγμα που δεν είναι αλήθεια. = Dicis te Rōmānum esse, quod non est vērum.
• Κανείς δεν είναι τόσο ανόητος που να μη βλέπει τη συνωμοσία. = Nemo tam stultus est, qui coniurātiōnem non videat.

Πρόσεξε:

• Στην πρώτη πρόταση το quod αναφέρεται σε ολόκληρο το «te Rōmānum esse», όχι σε συγκεκριμένη λέξη· γι' αυτό είναι προσθετική (όχι προσδιοριστική) αναφορική.
• Στη δεύτερη πρόταση το qui εκφέρεται με υποτακτική (videat), ακριβώς όπως το qui non videat coniurationem esse factam του πρωτότυπου κειμένου.